Dermatoonkologiya nədir?

Dəri insan orqanizminin ən böyük orqanıdır və eyni zamanda xərçəngin ən çox rast gəlindiyi orqanlardan biridir. Bunun əsas səbəbi dərinin bütün həyat boyu ultrabənövşəyi şüalara, kimyəvi maddələrə və müxtəlif xarici təsirlərə açıq olmasıdır.

Digər daxili orqanlardan fərqli olaraq dəri şişləri gözlə görünür. Bu, dermatoonkologiyaya böyük üstünlük verir. Düzgün vaxtda aparılan müayinə ilə bir çox dəri şişini hələ kiçik və səthi mərhələdə aşkar etmək mümkündür.

Dəridə yaranan törəmələr və xalların qiymətləndirilməsi haqqında əlavə məlumatı dermatoskopik müayinə haqqında məqalədən oxuya bilərsiniz.

Dermatoonkoloq kimdir?

Dermatoonkoloq dəri şişləri üzrə xüsusi hazırlıq keçmiş dermatoloqdur. Xalq arasında bəzən onkodermatoloq da adlandırılır.

Dermatoonkoloqun işi yalnız törəməni götürmək deyil. Onun əsas vəzifəsi törəmənin xarakterini müəyyən etmək, ehtiyac olduqda histopatoloji təsdiq almaq və pasiyenti sonrakı illərdə də izləməkdir.

Dermatoonkoloqun qiymətləndirdiyi əsas hallar aşağıdakılardır.

• Rəngi, ölçüsü və ya forması dəyişən xallar
• Yeni yaranan və sürətlə böyüyən törəmələr
• Sağalmayan, qanayan və ya qabıq bağlayan yaralar
• Uzun müddət eyni yerdə qalan qabıqlı və qırmızı ləkələr
• Dırnaq altında yaranan tünd zolaqlar
• Ailəsində dəri xərçəngi olan şəxslərin profilaktik müayinəsi

Dermatoonkologiyanın əhatə dairəsi nədir?

Dermatoonkologiya yalnız bədxassəli şişlərlə məhdudlaşmır. Sahə üç əsas qrupu əhatə edir.

Dəri xərçəngi nədir?

Dəri xərçəngi dəri hüceyrələrinin nəzarətsiz şəkildə çoxalması nəticəsində yaranan bədxassəli şiş qrupudur.

Dəri xərçəngi bir xəstəlik deyil. Hansı hüceyrədən başlamasından asılı olaraq gedişi, yayılma sürəti və müalicə yanaşması tamamilə fərqlənir. Buna görə də düzgün təsnifat müalicənin əsasını təşkil edir.

Ən çox rast gəlinən üç forma bazal hüceyrəli karsinoma, yastı hüceyrəli karsinoma və melanomadır. İlk iki forma birlikdə melanomadankənar dəri xərçəngi adlandırılır.

Bazal hüceyrəli karsinoma nədir?

Bazal hüceyrəli karsinoma dəri xərçənginin ən geniş yayılmış formasıdır. Epidermisin bazal qatındakı hüceyrələrdən inkişaf edir.

Bu şiş adətən yavaş böyüyür və digər orqanlara yayılma ehtimalı çox aşağıdır. Lakin müalicəsiz qaldıqda yerli olaraq dərinləşərək ətraf toxumaları, qığırdağı və hətta sümüyü zədələyə bilər.

Ən çox günəşə açıq nahiyələrdə - burun, göz ətrafı, alın, qulaq və yanaqlarda - müşahidə olunur.

Diqqət çəkən əlamətlər aşağıdakılardır.

• Mirvari kimi parlaq, dəri rəngində və ya çəhrayı düyün
• Səthində nazik damarların görünməsi
• Mərkəzində çuxurlaşma və ya qabıq bağlama
• Təkrar-təkrar qanayan və sağalmayan kiçik yara
• Aylarla keçməyən qırmızı, qabıqlı ləkə

Yastı hüceyrəli karsinoma nədir?

Yastı hüceyrəli karsinoma epidermisin keratinositlərindən inkişaf edən bədxassəli şişdir. Bazal hüceyrəli karsinomadan sonra ikinci ən çox rast gəlinən formadır.

Bu şiş bazal hüceyrəli karsinomadan daha aqressiv gedişə malikdir və limfa düyünlərinə yayılma ehtimalı daha yüksəkdir. Buna görə də erkən aşkarlanması xüsusilə vacibdir.

Tez-tez aktinik keratoz adlanan xərçəngönü dəyişikliyin zəminində formalaşır. Uzun illər günəş altında işləmiş şəxslərdə, dodaqda, qulaq kənarında və əllərin arxa səthində daha çox müşahidə olunur.

Xarakterik görünüşü qalın qabıqlı, sərt, bəzən ağrılı və toxunduqda qanayan düyün və ya yaradır.

Melanoma nədir?

Melanoma dəriyə rəng verən piqment hüceyrələrindən, yəni melanositlərdən inkişaf edən bədxassəli şişdir.

Melanoma bütün dəri xərçəngləri arasında ən az rast gəlinən, lakin ən təhlükəli formadır. Səbəbi onun nisbətən qısa müddətdə dərinliyə doğru inkişaf edərək limfa və qan damarları vasitəsilə digər orqanlara yayıla bilməsidir.

Bununla belə vacib bir həqiqət var. Erkən mərhələdə, hələ səthi olduğu dövrdə aşkarlanan melanoma əksər hallarda tam müalicə oluna bilir. Məhz buna görə dermatoonkologiyada xal müayinəsi bu qədər əhəmiyyət daşıyır.

Melanoma mövcud xalın zəminində yarana bildiyi kimi, tamamilə təmiz dəridə yeni törəmə şəklində də başlaya bilər.

Xərçəngönü dəri dəyişiklikləri nədir?

Xərçəngönü dəyişikliklər hələ xərçəng olmayan, lakin müəyyən müddət ərzində bədxassəli formaya keçmə potensialı olan dəri lezyonlarıdır.

Bu qrupa daxil olan əsas vəziyyətlər aşağıdakılardır.

• Aktinik keratoz - uzunmüddətli günəş təsiri nəticəsində yaranan sərt, qabıqlı ləkələr
• Displastik nevus - qeyri-adi quruluşlu, sərhədləri qeyri-müntəzəm xallar
• Bouen xəstəliyi - dərinin səthində məhdud qalan erkən formalı karsinoma
• Leykoplakiya - selikli qişada yaranan ağ, silinməyən sahələr
• Nəhəng konqenital nevus - anadangəlmə iri xallar

Bu dəyişikliklərin vaxtında müəyyən edilməsi dermatoonkologiyanın ən dəyərli tərəfidir. Çünki bu mərhələdə müdaxilə xərçəngin ümumiyyətlə inkişaf etməsinin qarşısını ala bilir.

ABCDE qaydası nədir?

ABCDE qaydası xalın şübhəli olub-olmadığını qiymətləndirmək üçün istifadə olunan sadə yaddaş sistemidir. Bu qayda pasiyentin öz-özünü müayinəsində istiqamət verir.

ABCDE qaydası faydalı istiqamət verir, lakin diaqnoz qoymur. Bəzi erkən melanomalar bu meyarların heç birinə uyğun gəlməyə bilər. Eyni zamanda tam zərərsiz xallar da bu meyarlardan birinə cavab verə bilər.

Çirkin ördək əlaməti nədir?

Çirkin ördək əlaməti dermatoonkologiyada istifadə olunan praktik qiymətləndirmə üsuludur.

Bir insanın bədənindəki xallar adətən bir-birinə oxşayır. Əgər hansısa bir xal qalan xallardan açıq şəkildə fərqlənirsə - daha tünd, daha iri, fərqli formalı - məhz həmin xal diqqətlə qiymətləndirilməlidir.

Bu üsul bəzən ABCDE qaydasının ötürdüyü halları aşkar etməyə imkan verir.

Dermatoskopiya nədir?

Dermatoskopiya dərinin səthaltı quruluşunu böyüdücü və xüsusi işıqlandırıcı sistemlə qiymətləndirən qeyri-invaziv müayinə üsuludur.

Adi gözlə baxış zamanı xalın yalnız səthi görünür. Dermatoskop isə piqmentin dərindəki paylanmasını, damar strukturlarını və toxuma nizamını göstərir. Bu, xoşxassəli və şübhəli törəmələrin ayırd edilməsində həlledici rol oynayır.

Dermatoskopiyanın üstünlükləri aşağıdakılardır.

• Ağrısızdır və heç bir kəsik tələb etmir
• Bir neçə dəqiqə çəkir
• Lazımsız cərrahi müdaxilələrin sayını azaldır
• Erkən melanomanın aşkarlanma dəqiqliyini artırır
• Şəkil qeydi ilə xalın illər üzrə müqayisəsinə imkan verir

Rəqəmsal xal xəritələnməsi nədir?

Rəqəmsal xal xəritələnməsi bədəndəki xalların şəkillərinin qeydə alınaraq müəyyən intervallarla təkrar müqayisə edilməsidir.

Bu üsul xüsusilə çoxsaylı xalı olan, displastik nevus sindromu olan və ailəsində melanoma tarixçəsi olan şəxslər üçün faydalıdır.

Əsas prinsip sadədir. Bir xalın təhlükəli olub-olmadığını müəyyən etməkdə ən güclü göstərici onun zamanla dəyişməsidir. Şəkil qeydi olmadan bu dəyişikliyi obyektiv izləmək çətindir.

Dəri biopsiyası nədir?

Dəri biopsiyası şübhəli törəmədən toxuma nümunəsinin götürülərək mikroskopik müayinəyə göndərilməsidir. Dermatoonkologiyada yekun diaqnoz məhz histopatoloji nəticə əsasında qoyulur.

Biopsiyanın bir neçə növü var və seçim törəmənin xarakterindən asılıdır.

• Eksizion biopsiya - törəmə tam şəkildə, ətraf sağlam toxuma ilə birlikdə götürülür
• İnsizion biopsiya - iri törəmələrdən bir hissə götürülür
• Punch biopsiya - silindrik alətlə dairəvi nümunə alınır
• Shave biopsiya - səthi törəmələrdə dərinin üst qatından nazik nümunə götürülür

Dermatoonkologiyada risk faktorları nədir?

Dəri xərçənginin yaranma ehtimalını artıran amillər həm dəyişdirilə bilən, həm də dəyişdirilə bilməyən qruplara ayrılır.

Xoşxassəli və bədxassəli törəmənin fərqi nədir?

Aşağıdakı cədvəl ümumi istiqamət verir, lakin qəti ayırıcı diaqnoz üçün kifayət deyil.

Eyni görünüş bir neçə fərqli vəziyyətdə müşahidə oluna bildiyi üçün özünüzə diaqnoz qoymaq düzgün deyil.

Dermatoonkoloji müalicə üsulları nədir?

Müalicə şişin növündən, ölçüsündən, yerləşdiyi nahiyədən, dərinliyindən və pasiyentin ümumi vəziyyətindən asılıdır.

Dermatoonkologiyada istifadə olunan əsas yanaşmalar aşağıdakılardır.

• Cərrahi eksizion - şişin təhlükəsiz sərhədlə birlikdə tam götürülməsi, ən çox tətbiq olunan üsuldur
• Mohs mikroqrafik cərrahiyyəsi - üz kimi həssas nahiyələrdə toxumanın qat-qat götürülərək dərhal mikroskopla yoxlanması
• Krioterapiya - maye azotla dondurma, əsasən aktinik keratoz kimi səthi lezyonlarda
• Topikal müalicə - xüsusi kremlərlə səthi xərçəngönü dəyişikliklərin müalicəsi
• Fotodinamik terapiya - işığa həssaslaşdırıcı maddə və işıq mənbəyinin birgə tətbiqi
• Radioterapiya - cərrahiyyənin mümkün olmadığı hallarda
• Sistemik müalicə - yayılmış melanomada immunoterapiya və hədəflənmiş terapiya

Cərrahi götürülmədən sonra çapıq görünüşünün korreksiyası da dermatoloji müalicənin bir hissəsi ola bilər. Bu barədə çapıq və iz müalicəsi səhifəsində məlumat verilir.

Erkən diaqnozun əhəmiyyəti nədir?

Dermatoonkologiyanın bütün fəlsəfəsi bir cümlədə ifadə oluna bilər. Dəri xərçəngində nəticəni müəyyən edən əsas amil şişin növündən çox, hansı mərhələdə aşkarlandığıdır.

Səthi mərhələdə aşkarlanan melanoma sadə cərrahi müdaxilə ilə həll oluna bilər. Eyni şiş dərinliyə keçdikdən sonra isə müalicə mürəkkəbləşir və proqnoz kəskin dəyişir.

Bazal hüceyrəli karsinoma da kiçik ölçüdə götürüldükdə minimal iz qalır. Böyüdükdən sonra isə daha geniş cərrahi müdaxilə və bəzən rekonstruksiya tələb olunur.

Buna görə də dermatoonkologiyada müayinənin gecikdirilməməsi ən vacib məqamdır.

Profilaktikanın əsas prinsipləri nədir?

Dəri xərçənginin əhəmiyyətli hissəsi qarşısı alına bilən risk faktorları ilə bağlıdır.

• Saat 10 ilə 16 arasında birbaşa günəş altında qalmağı məhdudlaşdırmaq
• Geniş spektrli günəş qoruyucu vasitələrdən mütəmadi istifadə etmək
• Günəş qoruyucunu hər iki-üç saatdan bir yeniləmək
• Papaq, günəş eynəyi və qapalı geyimdən istifadə etmək
• Soleariumdan tamamilə imtina etmək
• Ayda bir dəfə güzgü qarşısında öz-özünü müayinə etmək
• Risk qrupunda olanların ildə bir dəfə dermatoloq müayinəsindən keçməsi

Öz-özünü müayinə zamanı kürək, saçlı dəri, qulaq arxası, ayaq altı və barmaqarası kimi çətin görünən nahiyələr də yoxlanmalıdır.

Dermatoonkoloqa müraciət göstərişləri nədir?

Aşağıdakı hallarda müayinəni təxirə salmaq düzgün deyil.

• Xalın rəngi, ölçüsü və ya forması dəyişirsə
• Xal qaşınır, ağrıyır və ya qanayırsa
• Yeni yaranan törəmə sürətlə böyüyürsə
• Dəridə bir aydan artıq sağalmayan yara varsa
• Uzun müddət keçməyən qırmızı və qabıqlı ləkə mövcuddursa
• Dırnaq altında tünd zolaq yaranıb və genişlənirsə
• Xalın ətrafında yeni piqment sahələri əmələ gəlirsə
• Ailəsində melanoma və ya digər dəri xərçəngi tarixçəsi varsa
• Bədəndə çoxsaylı və qeyri-adi görünüşlü xallar varsa

Dermatoloq müayinəsinin ümumi əhatə dairəsi barədə əlavə məlumatı dermatoloqa nə zaman müraciət etmək lazımdır məqaləsində oxuya bilərsiniz.

Dermatoonkologiya ilə bağlı ən çox verilən suallar nədir?

Dermatoonkologiya nə ilə məşğul olur?

Dermatoonkologiya dəri, saç, dırnaq və selikli qişalarda yaranan xoşxassəli və bədxassəli şiş törəmələrinin erkən aşkarlanması, diaqnostikası, müalicəsi və uzunmüddətli izlənməsi ilə məşğul olur. Sahə həm adi xalların qiymətləndirilməsini, həm də melanoma kimi ciddi şişlərin idarə olunmasını əhatə edir.

Dermatoonkoloq ilə dermatoloq arasında fərq nədir?

Dermatoonkoloq dəri şişləri üzrə əlavə hazırlıq keçmiş dermatoloqdur. Hər dermatoloq dəri müayinəsi apara bilər, lakin şübhəli törəmələrin dermatoskopik qiymətləndirilməsi, biopsiya planlaması və onkoloji izlənmə bu sahəyə xüsusi maraq göstərən mütəxəssis tərəfindən aparıldıqda daha dəqiq nəticə verir.

Ən təhlükəli dəri xərçəngi hansıdır?

Melanoma dəri xərçəngləri arasında ən az rast gəlinən, lakin yayılma potensialı ən yüksək olan formadır. Bununla belə erkən mərhələdə aşkarlanan melanoma əksər hallarda uğurla müalicə olunur.

Xal götürmək təhlükəlidirmi?

Xal götürülməsi təhlükəli deyil. Əsas şərt prosedurdan əvvəl dermatoskopik müayinənin aparılması və şübhə olduqda materialın histopatoloji analizə göndərilməsidir. Şübhəli xalın yandırılaraq məhv edilməsi isə düzgün yanaşma sayılmır.

Dermatoskopiya ağrılıdırmı?

Xeyr. Dermatoskopiya dərinin səthinə alətin toxundurulması ilə aparılır, heç bir kəsik və iynə tələb etmir. Müayinə ağrısızdır və adətən bir neçə dəqiqə çəkir.

Dəri xərçəngi ancaq günəşdən yaranır?

Ultrabənövşəyi şüalar əsas risk faktoru olsa da, yeganə səbəb deyil. İmmun zəiflik, genetik meyillilik, xroniki yaralar, radiasiya, bəzi kimyəvi maddələr və virus infeksiyaları da rol oynaya bilər. Bu səbəbdən günəşə açıq olmayan nahiyələrdə də şiş yarana bilir.

Uşaqlarda dəri xərçəngi olurmu?

Uşaqlarda dəri xərçəngi çox nadirdir. Bununla belə uşaqlıq dövründə keçirilən ağır günəş yanıqları yetkin yaşda melanoma riskini artırdığı üçün uşaqların günəşdən qorunması dermatoonkoloji profilaktikanın vacib hissəsidir. Anadangəlmə iri xallar isə dövri müşahidə tələb edir.

Ət xalları xərçəngə çevrilirmi?

Ət xalları adlanan yumşaq dəri çıxıntıları xoşxassəli törəmələrdir və xərçəngə çevrilmir. Lakin bəzi bədxassəli şişlər görünüş baxımından onları xatırlada bildiyi üçün, xüsusilə rəngi dəyişən və ya böyüyən çıxıntılar həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir.