Hiperhidroz nədir? - Dermatoloq Mehdi Mahmudi

Hiperhidroz nədir?

Giriş

İnsan orqanizmi xarici mühitin dəyişən şəraitinə uyğunlaşmaq üçün mürəkkəb fizioloji tənzimləmə mexanizmlərinə malikdir. Bu mexanizmlərin ən vaciblərindən biri bədən temperaturunun sabit saxlanılmasını təmin edən tərləmə prosesidir. Normal şəraitdə tərləmə orqanizmin istilik balansının qorunmasına xidmət edən təbii və zəruri fizioloji reaksiyadır. Lakin bəzi hallarda tərləmə fizioloji ehtiyacı üstələyərək ətraf mühitin temperaturu və ya fiziki aktivliklə izah edilə bilməyən səviyyəyə çatır. Məhz bu vəziyyət tibbdə hiperhidroz adlandırılır.

Hiperhidroz sadəcə normadan artıq tərləmə ilə xarakterizə olunan vəziyyət deyil, fərdin gündəlik həyatına, sosial münasibətlərinə və peşə fəaliyyətinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərə bilən xroniki klinik vəziyyətdir. Xəstəlik gündəlik həyatın ən sadə fəaliyyətlərini belə çətinləşdirə bilər. Məsələn, əl sıxmaqdan çəkinmək, yazı yazarkən kağızın islanması, elektron cihazlardan istifadə zamanı narahatlıq hissi və ictimai mühitdə daim öz davranışını nəzarətdə saxlamaq zərurəti zaman keçdikcə sosial münasibətlərə və peşə fəaliyyətinə mənfi təsir göstərə bilər.

Əsas hissə

Hiperhidrozun təsnifatı

Klinik baxımdan hiperhidroz iki əsas formada təsnif edilir: birincili (primer) və ikincili (sekonder) hiperhidroz. Birincili hiperhidroz adətən hər hansı əsas xəstəlik olmadan meydana çıxır və daha çox ovuc içi, ayaq altı, qoltuqaltı və üz nahiyəsində lokal şəkildə müşahidə olunur. İkincili hiperhidroz isə müxtəlif endokrin, nevroloji və ya infeksion xəstəliklər, həmçinin bəzi dərman preparatlarının təsiri nəticəsində inkişaf edir. Bu təsnifat xəstəliyin etiologiyasının müəyyənləşdirilməsi və uyğun müalicə strategiyasının seçilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Hiperhidrozun yaranma mexanizmi

Hiperhidrozun yaranma mexanizmi uzun illərdir tədqiqatçıların diqqət mərkəzində olsa da, xüsusilə birincili hiperhidrozun inkişaf səbəbləri hələ də tam aydınlaşdırılmamışdır. Müasir elmi yanaşmalara əsasən, bu xəstəliyin yaranmasında əsas rol tər vəzilərinin sayının artması ilə deyil, onların fəaliyyətini tənzimləyən sinir mexanizmlərinin həddindən artıq aktivliyi ilə əlaqələndirilir. Beləliklə, hiperhidroz zamanı əsas pozğunluq tər vəzilərinin quruluşunda deyil, onların fəaliyyətinin sinir sistemi tərəfindən tənzimlənməsində meydana çıxır.

Normal şəraitdə tərləmə prosesi orqanizmin temperaturunun tənzimlənməsində mühüm rol oynayan fizioloji reaksiyadır və əsasən vegetativ (avtonom) sinir sisteminin simpatik şöbəsi vasitəsilə idarə olunur. Sağlam insanlarda bu mexanizm yalnız orqanizmin ehtiyacı olduqda aktivləşir. Birincili hiperhidrozlu şəxslərdə isə simpatik sinir sistemindən ekrin tər vəzilərinə ötürülən sinir impulslarının normadan artıq olduğu hesab edilir. Nəticədə orqanizmin istilik tənzimlənməsinə ehtiyac olmadığı hallarda belə həddindən artıq tərləmə müşahidə olunur.

Hiperhidrozun etiologiyası

Birincili hiperhidroz daha çox lokal xarakter daşıyır və əksər hallarda ovuc içi, ayaq altı, qoltuqaltı və üz nahiyəsində müşahidə olunur. Son illərdə aparılmış tədqiqatlar bu xəstəliyin ailəvi meyillilik göstərə biləcəyini və genetik amillərin onun inkişafında mühüm rol oynaya biləcəyini göstərir. Bununla yanaşı, emosional gərginlik, həyəcan, stress və narahatlıq kimi psixoloji amillər tərləməni artıran əsas təhrikedici amillər hesab olunur. Lakin qeyd edilməlidir ki, bu amillər xəstəliyin yaranma səbəbi deyil, yalnız mövcud simptomların daha qabarıq şəkildə özünü göstərməsinə səbəb olur.

İkincili hiperhidrozun etiologiyası birincili formadan fərqli olaraq daha aydın müəyyən edilmişdir. Bu forma adətən digər xəstəliklərin klinik əlaməti kimi meydana çıxır. Endokrin sistem pozğunluqları, xüsusilə hipertiroidizm və şəkərli diabet, bəzi infeksion xəstəliklər, nevroloji patologiyalar, menopauza dövründə baş verən hormonal dəyişikliklər, həmçinin müəyyən dərman preparatlarının istifadəsi ikincili hiperhidrozun yaranmasına səbəb ola bilər. Bu səbəbdən hiperhidroz diaqnozu qoyularkən altda yatan patologiyanın müəyyənləşdirilməsi və araşdırılması mühüm klinik mərhələ hesab edilir.

Hiperhidrozun həyat keyfiyyətinə təsiri

Son illərdə aparılmış beynəlxalq elmi tədqiqatlar göstərir ki, hiperhidroz yalnız dermatoloji problem deyil, eyni zamanda həyat keyfiyyətinə, psixoloji sağlamlığa, sosial münasibətlərə və peşə fəaliyyətinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərən kompleks klinik vəziyyətdir (Henning və b., 2023). Buna görə də müasir klinik yanaşmalarda hiperhidrozun qiymətləndirilməsi zamanı yalnız tərləmənin intensivliyi deyil, onun xəstənin gündəlik həyatına, emosional vəziyyətinə və psixososial rifahına təsiri də nəzərə alınmalıdır.

Bu sahədə aparılmış ən geniş araşdırmalardan biri Henning və həmmüəlliflərinin (2023) sistematik icmalı və meta-analizidir. Müxtəlif ölkələrdə aparılmış 11 tədqiqatın nəticələrini ümumiləşdirən müəlliflər müəyyən etmişlər ki, hiperhidrozlu şəxslərin həyat keyfiyyəti sağlam şəxslərlə müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə aşağıdır. Araşdırmanın nəticələrinə əsasən, ən çox psixoloji rifah, sosial funksionallıq və gündəlik fəaliyyət sahələri təsirlənmiş, fiziki sağlamlıq göstəricilərində isə nəzərəçarpacaq fərq müşahidə olunmamışdır. Bu nəticələr hiperhidrozun yaratdığı əsas yükün fiziki narahatlıqdan daha çox psixoloji və sosial sahələrdə özünü göstərdiyini təsdiqləyir (Henning və b., 2023).

Hiperhidrozun diaqnostik qiymətləndirilməsi

Hiperhidrozun həyat keyfiyyətinə təsirini obyektiv şəkildə qiymətləndirmək məqsədilə beynəlxalq praktikada müxtəlif standartlaşdırılmış ölçmə alətlərindən istifadə olunur. Bunlar arasında ən geniş tətbiq olunan alətlər Dermatology Life Quality Index (DLQI), Hyperhidrosis Disease Severity Scale (HDSS) və Hyperhidrosis Quality of Life Index (HidroQoL©)-dur. Bu alətlər hiperhidrozun xəstənin gündəlik həyatına təsirini, xəstəliyin ağırlıq dərəcəsini və aparılan müalicənin effektivliyini qiymətləndirməyə imkan verir.

HDSS xəstənin özünüqiymətləndirməsinə əsaslanan sadə və praktik şkala olub, hiperhidrozun ağırlıq dərəcəsini müəyyən etmək üçün istifadə olunur. DLQI dermatoloji xəstəliklərin gündəlik həyata təsirini qiymətləndirən geniş yayılmış sorğudur. HidroQoL isə yalnız hiperhidrozlu xəstələr üçün hazırlanmış spesifik qiymətləndirmə aləti olub, xəstəliyin fiziki, emosional və sosial aspektlərini daha ətraflı qiymətləndirməyə imkan verir. Qeyd etmək lazımdır ki, bu alətlər diaqnozun qoyulması üçün deyil, xəstəliyin ağırlıq dərəcəsinin müəyyənləşdirilməsi, müalicədən əvvəl ilkin vəziyyətin qiymətləndirilməsi və müalicənin effektivliyinin izlənilməsi məqsədilə istifadə olunur.

Həyat keyfiyyətinin qiymətləndirilməsində istifadə olunan bu alətlərin klinik praktikadakı əhəmiyyətini araşdıran son tədqiqatlardan biri Donhauser və həmmüəllifləri (2024) tərəfindən aparılmışdır. Müəlliflərin əldə etdikləri nəticələr göstərmişdir ki, HidroQoL balı artdıqca hiperhidrozun iş fəaliyyəti, təhsil prosesi, sosial münasibətlər və gündəlik funksionallıq üzərində yaratdığı mənfi təsir də artır. Bu nəticələr göstərir ki, HidroQoL yalnız xəstəliyin həyat keyfiyyətinə təsirini qiymətləndirmək üçün deyil, həm də klinik qərarların qəbulunda faydalı qiymətləndirmə vasitəsi kimi istifadə oluna bilər.

Nəticə

Bu baxımdan, hiperhidrozun klinik idarə olunmasında yalnız fiziki simptomların deyil, həm də xəstənin psixoloji vəziyyətinin, sosial funksionallığının və həyat keyfiyyətinin kompleks şəkildə qiymətləndirilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu yanaşma xəstəliyin ağırlıq dərəcəsinin daha obyektiv müəyyənləşdirilməsinə, fərdiləşdirilmiş müalicə strategiyasının seçilməsinə və müalicənin effektivliyinin etibarlı şəkildə qiymətləndirilməsinə imkan yaradır.

Həyat keyfiyyəti göstəricilərinin müntəzəm qiymətləndirilməsi, standartlaşdırılmış ölçmə alətlərindən istifadə olunması və xəstəyə fərdiləşdirilmiş yanaşmanın tətbiqi daha dəqiq diaqnostik və müalicə qərarlarının qəbul edilməsinə imkan verir. Gələcək tədqiqatların hiperhidrozun uzunmüddətli psixososial nəticələrinin və həyat keyfiyyətinə təsirinin daha dərindən öyrənilməsinə yönəldilməsi məqsədəuyğun hesab olunur