Akne nədir? Sızanaq nədir və necə yaranır?

Bu məqalə Dermatoloq Mehdi Mahmudi tərəfindən yazılmışdır.

Acne(vulgaris) nədir? Sızanaq Nədir?
Dermatoloji praktikada ən çox rast gəldiyim problemlərdən biri aknedir. Pasiyentlərin böyük hissəsi “sızanaq nədir?”, “akne nədir?”, “niyə yaranır?” kimi suallarla müraciət edir. Bu anlayışlar çox zaman eyni mənada istifadə edilsə də, tibbi baxımdan aralarında müəyyən fərq var. Akne nədir sualına qısa cavab vermək mümkün olsa da, klinik baxımdan bu, sadə səpkidən ibarət deyil. Sızanaq nədir sualı isə aknenin konkret görünən formalarını izah edir. Hər iki anlayış eyni patoloji prosesin fərqli aspektlərini ifadə edir.

Akne nədir?

Akne (acne vulgaris) tük follikulunun və ona bağlı piy vəzilərinin iltihabi xəstəliyidir. Bu xəstəlik əsasən sebum ifrazının artması, follikulyar kanalın tıxanması və bakterial çoxalma nəticəsində inkişaf edir. Klinik olaraq qara nöqtə, ağ nöqtə, iltihablı sızanaq, düyün və ya kista şəklində özünü göstərə bilər.

Akne sadəcə kosmetik problem deyil. Bu, patogenezi yaxşı öyrənilmiş xroniki iltihabi dəri xəstəliyidir. Xəstəliyin əsas mexanizmləri aşağıdakılardır:

• Piy vəzilərinin hiperaktivliyi
• Follikulyar hiperkeratoz
• Cutibacterium acnes bakteriyasının artımı
• İltihabi mediatorların aktivləşməsi

Bu faktorlar birlikdə məsamənin daxilində iltihabi mühit yaradır və nəticədə sızanaq formalaşır.

Sızanaq nədir?

Sızanaq aknenin klinik təzahürüdür. Yəni akne xəstəlikdirsə, sızanaq onun görünən əlamətidir. Hər bir sızanaq eyni mexanizmlə yaranmır və klinik formaları fərqli ola bilər.

Dermatoloji baxımdan sızanaqlar aşağıdakı formalara bölünür:

• Açıq komedon (qara nöqtə)
• Qapalı komedon (ağ nöqtə)
• Papula (iltihablı qabartı)
• Pustula (irinli element)
• Nodul və kista (dərin, ağrılı törəmələr)

Pasiyentlər adətən yalnız irinli formaları “sızanaq” kimi qəbul edir, lakin komedon mərhələsi də aknenin başlanğıc formasıdır.

Akne necə yaranır?

Akne çoxfaktorlu prosesdir və bir səbəblə izah olunmur. Klinik müşahidələrim göstərir ki, hormonal dəyişikliklər əsas rol oynayır. Yetkinlik dövründə androgen hormonlarının artması piy vəzilərinin aktivliyini yüksəldir və sebum ifrazı çoxalır.

Sebumun artması təkbaşına problem yaratmır. Problemi yaradan əsas mərhələ follikul daxilində keratin hüceyrələrinin yığılmasıdır. Bu yığılma məsamənin çıxışını daraldır və nəticədə:

• yağ xaric ola bilmir
• bakteriyalar üçün uyğun mühit yaranır
• lokal iltihabi reaksiya başlayır

İltihab dərin qatlara yayıldıqda nodul və kistalar əmələ gəlir. Bu mərhələdə çapıq riski artır.

Akne hansı yaşlarda rast gəlinir?

Akne ən çox yeniyetməlik dövründə müşahidə olunur. Statistik olaraq yeniyetmələrin böyük əksəriyyətində müxtəlif dərəcədə akne mövcuddur. Lakin son illərdə böyüklərdə akne halları da artmaqdadır.

Xüsusilə qadınlarda:

• menstrual dövr dəyişiklikləri
• hormonal disbalans
• polikistik over sindromu
• stress faktorları

aknenin davamlı və ya gec başlayan formasına səbəb ola bilər.

Bu səbəbdən akne yalnız “yeniyetmə problemi” kimi qiymətləndirilməməlidir.

Akne yoluxucudurmu?

Xeyr. Akne yoluxucu xəstəlik deyil. Bakterial komponent mövcud olsa da, bu bakteriya dəri mikrobiotasının normal hissəsidir. Problem onun sayının artması və iltihabi mühitin formalaşmasıdır.

Sızanağı sıxmaq nə üçün təhlükəlidir?

Klinik praktikada ən çox rast gəldiyim səhvlərdən biri sızanaqların sıxılmasıdır. Mexaniki travma:

• iltihabı dərin qatlara itələyir
• toxuma destruksiyasını artırır
• postinflamatuar hiperpigmentasiya yaradır
• çapıq riskini yüksəldir

Dərin və iltihablı elementlərdə bu risk daha yüksəkdir.

Akne iz buraxa bilərmi?

Bəli. Xüsusilə nodul və kistalar vaxtında nəzarət olunmadıqda atrofik və ya hipertrofik çapıqlarla nəticələnə bilər. Çapıq riski aknenin şiddətindən və müdaxilə üsulundan asılıdır.

Erkən mərhələdə düzgün qiymətləndirmə bu riski əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.

Nə zaman həkimə müraciət edilməlidir?

Aşağıdakı hallarda dermatoloji müayinə vacibdir:

• Ağrılı və dərin sızanaqlar
• Tez-tez təkrarlanan səpkilər
• Çapıq əmələ gəlməsi
• Ev şəraitində görülən tədbirlərin nəticə verməməsi
• Böyüklərdə qəfil başlayan akne

Akne düzgün yanaşılmadıqda xroniki gedişə malik olur və uzunmüddətli dəri problemlərinə səbəb ola bilər.

Akne çoxfaktorlu, iltihabi və bəzi hallarda xroniki gedişə malik dəri xəstəliyidir. Erkən mərhələdə düzgün qiymətləndirmə və nəzarət gələcəkdə yaranacaq iz və ağırlaşmaların qarşısını almaqda mühüm rol oynayır.