Xalların növləri - Bu xallar çox TƏHLÜKƏLİDİR!

Xal insan dərisinin ən çox rast gəlinən törəmələrindən biridir. Bizim xalqımızda xala çox vaxt sadə yanaşılır: “uşaqlıqdan var”, “ailəmizdə hamıda var”, “qoparmasam problem olmaz”. Bu fikirlərin bir hissəsi doğrudur, amma dermatoloji baxımdan hər xal eyni deyil. Xalın növünü bilmək, onun davranışını izləmək və dəyişiklikləri vaxtında görmək sağlamlıq mədəniyyətinin bir hissəsidir. Dəriyə laqeyd yanaşmaq olmaz; çünki dəri həm görünüşümüzdür, həm də sağlamlığımızın səssiz xəbərçisidir.

Tibbi dildə xal əsasən melanositar nevus adlanır. Bu, dəridə melanin piqmentini əmələ gətirən melanosit hüceyrələrinin müəyyən sahədə toplanması nəticəsində yaranır. Xallar anadangəlmə ola bilər və ya həyatın sonrakı dövrlərində əmələ gələ bilər. Dermatoloji mənbələrdə melanositar nevusların həm anadangəlmə, həm də sonradan yaranan formaları ayrıca təsnif edilir.

Xal nədir?

Xal dəridə melanositlərin lokal çoxalması və ya toplanması nəticəsində yaranan dəri törəməsidir. Əksər xallar xoşxassəli olur və həyati təhlükə daşımır. Amma bu, bütün xallara eyni rahatlıqla yanaşmaq demək deyil. Həkim üçün xalın rəngi, sərhədi, forması, ölçüsü və zamanla dəyişməsi vacibdir. Bir xal illərlə stabil qala bilər, başqa bir xal isə zamanla böyüyə, rəng dəyişə və ya qaşınma verə bilər.

Mən praktikada pasiyentlərə bunu sadə dildə belə izah edirəm: xal “sadəcə ləkə” deyil, hüceyrəvi quruluşu olan dəri elementidir. Ona görə də xalın qoparılması, yandırılması və ya ev şəraitində kimyəvi vasitələrlə yox edilməyə çalışılması düzgün deyil. Əvvəlcə onun hansı növə aid olduğu bilinməlidir. Bundan sonra izləmə, müalicə və ya çıxarılma barədə qərar vermək olar.

Anadangəlmə xallar

Anadangəlmə xallar tibbi dildə konjenital melanositar nevus adlanır. Bu xallar doğuş zamanı mövcud ola bilər və ya doğuşdan qısa müddət sonra görünə bilər. Bəzən valideynlər uşağın dərisindəki bu xalı “doğum ləkəsi” kimi qəbul edir. Əslində isə bəzi doğum ləkələri piqment mənşəli ola bilər və dermatoloji qiymətləndirmə tələb edə bilər.

Konjenital xallar ölçüsünə görə kiçik, orta və böyük formalara bölünə bilər. Ölçü burada vacibdir, çünki böyük konjenital nevuslarda uzunmüddətli izləmə daha ciddi aparılmalıdır. DermNet konjenital melanositar nevusu doğuşda və ya doğuşdan qısa müddət sonra ortaya çıxan xoşxassəli melanosit proliferasiyası kimi təsvir edir.

Həkim məsləhətim budur: uşaqlarda olan böyük, tünd, tüklü və ya zamanla dəyişən xallar mütləq dermatoloq tərəfindən izlənməlidir. Bu, qorxmaq üçün deyil, vaxtında nəzarət üçün lazımdır. Bizim insanımız sağlamlığını son ana saxlamamalıdır.

Sonradan yaranan xallar

Sonradan yaranan xallar qazanılmış nevus adlanır. Bu xallar adətən uşaqlıq, yeniyetməlik və gənc yaşlarda əmələ gəlir. Günəş təsiri, genetik meyllilik və dəri tipi bu prosesə təsir edə bilər. Əksər insanlarda həyat boyu müəyyən sayda yeni xal yaranır və bu, həmişə təhlükəli əlamət sayılmır.

Qazanılmış xallar çox vaxt kiçik, simmetrik, eyni rəngli və sərhədləri aydın olur. Amma burada vacib məsələ izləmədir. Əgər xal əvvəlkindən fərqli görünməyə başlayırsa, böyüyürsə, rəngi qarışırsa və ya qanama verirsə, artıq gözləmək olmaz. Milli Xərçəng İnstitutu qeyd edir ki, adi xallar xərçəng deyil, lakin çox sayda xal və ya bəzi böyük xallar melanoma riskinin artması ilə əlaqəli ola bilər.

Adi xallar

Adi xallar ən çox rast gəlinən nevus növüdür. Onlar adətən dairəvi və ya oval formada olur. Rəngi açıq qəhvəyidən tünd qəhvəyiyə qədər dəyişə bilər. Sərhədləri aydın olur və ölçüləri çox vaxt kiçik qalır. Bu xallar illərlə dəyişmədən qala bilər.

Adi xalın əsas xüsusiyyəti stabillikdir. Yəni görünüşü tez-tez dəyişmir. Həkim olaraq mən belə xalları qiymətləndirərkən simmetriyaya, rəng vahidliyinə və sərhədin düzgünlüyünə baxıram. Əgər xal uzun müddətdir eyni formadadırsa və heç bir narahatlıq yaratmırsa, çox vaxt sadəcə izləmə kifayət edir. Amma yenə də hər pasiyentin dəri tipi və ailə anamnezi fərqlidir.

Atipik xallar

Atipik xal, tibbi dildə displastik nevus, adi xallardan görünüş baxımından fərqli olur. Bu xallar daha iri, sərhədləri qeyri-bərabər, rəngi isə qarışıq ola bilər. Bəzən ortası tünd, kənarları açıq olur. Pasiyent belə xalı görəndə çox vaxt “bu xal bir az qəribədir” deyir. Həkim üçün də məhz bu “qəribəlik” önəmlidir.

Atipik xalların hamısı xərçəng demək deyil. Amma onlar daha ciddi izləmə tələb edir. Amerika Dermatologiya Akademiyası atipik xalların melanoma riskini artıra bilən xal növləri arasında olduğunu qeyd edir. Cleveland Clinic də displastik nevusların melanoma riskini artırdığını və çox sayda atipik xal olduqda riskin yüksəldiyini bildirir.

Mənim məsləhətim sadədir: atipik görünən xalı evdə izləməklə kifayətlənməyin. Dermatoskopiya etdirin. Çünki gözlə adi görünən bəzi dəyişikliklər dermatoskop altında daha aydın seçilir.

Birləşmə, qarışıq və intradermal xallar

Dermatologiyada xallar dəridə yerləşdiyi qatlara görə də təsnif olunur. Junctional nevus epidermis və dermis sərhədində yerləşir. Adətən daha yastı və tünd görünür. Compound nevus həm sərhəd zonasında, həm də dermisdə yerləşən hüceyrələrdən ibarət olur. Bu xallar bir qədər qabarmış ola bilər. Intradermal nevus isə əsasən dermis daxilində yerləşir və çox vaxt dəridən qabarmış, dəri rənginə yaxın görünür.

Bu təsnifat pasiyent üçün bəzən texniki görünür, amma həkim üçün vacibdir. Çünki xalın harada yerləşməsi onun görünüşünə və çıxarılma üsuluna təsir edir. Məsələn, intradermal nevus estetik narahatlıq yarada bilər, amma bu, onun avtomatik təhlükəli olması demək deyil. Hər şey klinik və dermatoskopik qiymətləndirməyə bağlıdır.

Mavi xal

Mavi xal, tibbi adı ilə blue nevus, dəridə mavi, boz-mavi və ya tünd göy rəngli görünə bilən nevus növüdür. Rəngin mavi görünməsi melanositlərin dərinin daha dərin qatlarında yerləşməsi ilə əlaqədardır. Bu, optik effekt yaradır. Pasiyentlər bəzən bu xalı “göyərmə kimi” təsvir edir.

Mavi xalların çoxu xoşxassəli olur. Amma yeni yaranan, böyüyən, rəngi dəyişən və ya ağrı verən mavi rəngli lezyonlar mütləq qiymətləndirilməlidir. Çünki tünd rəngli hər dəri törəməsinə diqqətlə yanaşmaq lazımdır. Burada məqsəd qorxutmaq deyil, düzgün ayırd etməkdir.

Halo xal

Halo nevus xalı əhatə edən ağ, piqmentsiz halqa ilə xarakterizə olunur. Bu halqa immun sistemin nevus hüceyrələrinə qarşı reaksiyası nəticəsində yarana bilər. Daha çox yeniyetmələrdə və gənclərdə rast gəlinir. Çox vaxt xoşxassəli prosesdir.

Amma hər ağ halqa sakit qəbul edilməməlidir. Xalın özü asimmetrikdirsə, rəngi qarışıqdırsa və ya halqa qeyri-bərabərdirsə, dermatoloq müayinəsi lazımdır. Tibbi ədəbiyyatda halo nevusun adətən xoşxassəli olduğu, lakin bəzən melanoma ətrafında da halo dəyişikliklərinin görünə biləcəyi qeyd olunur.

Spitz nevus

Spitz nevus daha çox uşaqlarda və gənclərdə rast gəlinən xüsusi nevus növüdür. Çəhrayı, qırmızımtıl və ya piqmentli formada ola bilər. Klinik olaraq bəzən melanoma ilə oxşarlıq göstərə bilər. Buna görə də bu növ xallara xüsusi diqqətlə yanaşılır.

DermNet Spitz nevusu xoşxassəli dəri törəməsi kimi təsvir edir, lakin klinik və mikroskopik olaraq melanomaya bənzəyə bildiyi üçün çox vaxt ehtiyat məqsədilə çıxarıla biləcəyini bildirir.

Mənim yanaşmam budur: uşaqda və ya gəncdə sürətlə böyüyən, çəhrayı-qırmızı və ya qeyri-adi görünən xal varsa, “uşaqdır, keçər” demək olmaz. Qiymətləndirmək lazımdır.

Xal olmayan, amma xala bənzəyən törəmələr

Bəzən pasiyent xala görə gəlir, amma müayinə zamanı bunun xal olmadığı ortaya çıxır. Seboreik keratoz, papilloma, angioma, dermatofibroma və bəzi ziyillər xalla qarışdırıla bilər. Bu, çox normaldır. Çünki pasiyent dəri törəmələrini tibbi olaraq ayırd etmək məcburiyyətində deyil.

Amma həkimin işi məhz budur: ayırd etmək. Xalın növünü bilmədən onu yandırmaq, qoparmaq və ya evdə “müalicə etmək” düzgün deyil. Bu, həm çapıq yarada bilər, həm də əsas diaqnozu gecikdirə bilər. Xüsusilə piqmentli törəmələrdə ehtiyatlı olmaq lazımdır.

Hansı xallar təhlükəli ola bilər?

Xalın təhlükəli olub-olmadığını yalnız görünüşə görə yüz faiz demək olmaz. Amma bəzi siqnallar var. Bunlar beynəlxalq dermatologiyada ABCDE qaydası ilə izah olunur: asimmetriya, sərhəd pozğunluğu, rəng müxtəlifliyi, diametr və zamanla dəyişmə. Amerika Dermatologiya Akademiyası xallarda bu dəyişikliklər olduqda dermatoloqa müraciət etməyi tövsiyə edir.

Diqqət edilməli əlamətlər:

xalın sürətlə böyüməsi
rənginin dəyişməsi
sərhədlərinin pozulması
qaşınma və ağrı
qanama və qabıqlanma
əvvəlki xallardan fərqli görünməsi

Bizim xalqımız güclü və dözümlüdür, amma sağlamlıqda dözüb gözləmək hər zaman düzgün deyil. Xal dəyişirsə, vaxtında yoxlatdırmaq lazımdır.

Xallar necə izlənməlidir?

Xalların izlənməsi dermatoloji mədəniyyətin vacib hissəsidir. İnsan öz dərisini tanımalıdır. Hansı xalın əvvəldən olduğunu, hansının yeni yarandığını, hansının dəyişdiyini bilməlidir. Bu, evdə özünə baxmaqla başlayır, amma peşəkar müayinə ilə tamamlanır.

Dermatoloq müayinəsində dermatoskopiya çox faydalıdır. Dermatoskop xalı böyüdülmüş və işıqlandırılmış şəkildə görməyə imkan verir. Bu zaman piqment paylanması, damar strukturu və sərhəd xüsusiyyətləri daha dəqiq qiymətləndirilir. Xüsusilə çox sayda xalı olan, ailəsində melanoma tarixi olan və ya açıq dəri tipinə malik şəxslər mütəmadi yoxlanmalıdır.