Xal insan dərisində ən çox rast gəlinən dəri törəmələrindən biridir. Cəmiyyətimizdə xala çox vaxt sadə yanaşılır: “uşaqlıqdan var”, “ailəmizdə hamıda var”, “qoparmasam problem olmaz”. Bu fikirlərin bir hissəsi doğru ola bilər, amma dermatoloji baxımdan hər xal eyni deyil.

Əksər xallar xoşxassəli olur və ciddi təhlükə yaratmır. Lakin xalın növünü bilmək, onun rəngini, formasını, sərhədini və zamanla dəyişib-dəyişmədiyini izləmək vacibdir. Çünki bəzi xallar sadəcə müşahidə tələb edir, bəzi xallar isə dermatoskopik müayinə və daha diqqətli izləmə tələb edə bilər.

Xal sadəcə ləkə deyil

Xal sadəcə dəridə görünən qəhvəyi ləkə deyil. O, hüceyrəvi quruluşu olan dəri elementidir. Buna görə xalı qoparmaq, yandırmaq, sapla bağlamaq, ev şəraitində turşu və ya bitki qarışıqları ilə yox etməyə çalışmaq düzgün deyil.

Əvvəlcə onun həqiqətən xal olub-olmadığı, hansı növə aid olduğu və təhlükəli dəyişiklik daşıyıb-daşımadığı müəyyən edilməlidir. Bundan sonra izləmə, çıxarılma və ya əlavə müayinə barədə qərar vermək olar.

Xal növləri hansılardır?

Xallar yaranma vaxtına, görünüşünə, dəridə yerləşdiyi qata və klinik xüsusiyyətlərinə görə fərqli qruplara bölünə bilər. Bu təsnifat pasiyent üçün texniki görünə bilər, amma dermatoloq üçün müayinə və izləmə planında önəmlidir.

Anadangəlmə xallar

Anadangəlmə xallar tibbi dildə konjenital melanositar nevus adlanır. Bu xallar doğuş zamanı mövcud ola bilər və ya doğuşdan qısa müddət sonra görünə bilər. Valideynlər bəzən bu xalları “doğum ləkəsi” kimi qəbul edir, amma piqmentli doğum ləkələri dermatoloji qiymətləndirmə tələb edə bilər.

Konjenital xallar ölçüsünə görə kiçik, orta və böyük qruplara bölünə bilər. Ölçü burada vacibdir, çünki böyük anadangəlmə xallar daha ciddi və uzunmüddətli izləmə tələb edə bilər.

Uşaqlarda böyük, tünd, tüklü, qeyri-bərabər və ya zamanla dəyişən xallar varsa, qorxuya düşmək yox, dermatoloq müayinəsinə yazılmaq lazımdır. Məqsəd vaxtında nəzarət və düzgün izləmədir.

Sonradan yaranan xallar

Sonradan yaranan xallar qazanılmış nevus adlanır. Bu xallar adətən uşaqlıq, yeniyetməlik və gənc yaşlarda əmələ gəlir. Genetik meyillilik, dəri tipi və günəş təsiri onların yaranmasına təsir edə bilər.

Əksər insanlarda həyat boyu müəyyən sayda yeni xal yaranır və bu, hər zaman təhlükəli əlamət sayılmır. Lakin yeni yaranan xal sürətlə böyüyürsə, rəngi qarışıqdırsa, sərhədi pozulubsa, qanayırsa və ya əvvəlki xallardan fərqli görünürsə, müayinə gecikdirilməməlidir.

Adi xallar

Adi xallar ən çox rast gəlinən nevus növüdür. Onlar adətən dairəvi və ya oval formada olur. Rəngi açıq qəhvəyidən tünd qəhvəyiyə qədər dəyişə bilər. Sərhədləri aydın, ölçüləri isə çox vaxt kiçik olur.

Adi xalın əsas xüsusiyyəti stabillikdir. Yəni uzun müddət eyni rəngdə, eyni ölçüdə və eyni formada qalır. Buna baxmayaraq, pasiyentin dəri tipi, ailə anamnezi, günəşə məruz qalması və xalların sayı nəzərə alınmalıdır.

Atipik xallar

Atipik xal, tibbi dildə displastik nevus, adi xallardan görünüş baxımından fərqli olur. Bu xallar daha iri, sərhədləri qeyri-bərabər, rəngi isə qarışıq ola bilər. Bəzən ortası tünd, kənarları açıq rəngdə görünür.

Atipik xalların hamısı təhlükəli demək deyil. Amma onlar daha diqqətli izləmə tələb edir. Xüsusilə ailəsində melanoma tarixi olan, çoxsaylı xalı olan və ya açıq dəri tipinə malik insanlarda atipik xallar dermatoloq tərəfindən dermatoskopiya ilə qiymətləndirilməlidir.

Junctional, compound və intradermal xallar

Dermatologiyada xallar dəridə yerləşdiyi qata görə də təsnif olunur. Bu təsnifat pasiyent üçün çətin səslənə bilər, amma xalın görünüşünü və çıxarılma üsulunu anlamaqda həkim üçün vacibdir.

Mavi xal

Mavi xal, yəni blue nevus, dəridə mavi, boz-mavi və ya tünd göy rəngli görünə bilən nevus növüdür. Rəngin mavi görünməsi melanositlərin dərinin daha dərin qatlarında yerləşməsi ilə əlaqəlidir.

Mavi xalların çoxu xoşxassəli olur. Amma yeni yaranan, böyüyən, ağrı verən, rəngi dəyişən və ya tək görünən tünd-mavi lezyonlar dermatoloq tərəfindən qiymətləndirilməlidir.

Halo xal

Halo nevus xalı əhatə edən ağ, piqmentsiz halqa ilə xarakterizə olunur. Bu halqa immun sistemin nevus hüceyrələrinə reaksiyası nəticəsində yarana bilər. Daha çox yeniyetmələrdə və gənclərdə müşahidə olunur.

Çox vaxt xoşxassəli prosesdir. Amma xalın özü asimmetrikdirsə, rəngi qarışıqdırsa, sərhədi pozulubsa və ya digər şübhəli dəyişikliklər varsa, dermatoloq müayinəsi vacibdir.

Spitz nevus

Spitz nevus daha çox uşaqlarda və gənclərdə rast gəlinən xüsusi nevus növüdür. Çəhrayı, qırmızımtıl, qəhvəyi və ya piqmentli formada görünə bilər. Bəzən klinik olaraq melanoma ilə oxşarlıq göstərə bildiyi üçün xüsusi diqqət tələb edir.

Uşaqda və ya gəncdə sürətlə böyüyən, çəhrayı-qırmızı, qanayan və ya qeyri-adi görünən xal varsa, “uşaqdır, keçər” deyərək gözləmək düzgün deyil. Belə hallar dermatoloq tərəfindən qiymətləndirilməlidir.

Xal olmayan, amma xala bənzəyən törəmələr

Bəzən pasiyent “xal” şikayəti ilə gəlir, amma müayinə zamanı bunun xal olmadığı məlum olur. Bu, çox normaldır. Çünki pasiyent dəri törəmələrini tibbi olaraq ayırd etmək məcburiyyətində deyil.

• Seboreik keratoz: yaşla bağlı, qəhvəyi və qabıqlı görünən xoşxassəli törəmə ola bilər.
• Papilloma: sapvari və dəri rəngində törəmə kimi görünə bilər.
• Angioma: qırmızı rəngli damar mənşəli törəmədir.
• Dermatofibroma: sərt, kiçik və qəhvəyi düyün kimi görünə bilər.
• Ziyil: HPV ilə əlaqəli, kobud səthli törəmə ola bilər.

Bu səbəbdən piqmentli və ya sürətlə dəyişən hər törəmə əvvəlcə həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir. Xalın növünü bilmədən onu yandırmaq və ya qoparmaq düzgün deyil.

Hansı xallar təhlükəli ola bilər?

Xalın təhlükəli olub-olmadığını yalnız gözlə yüz faiz müəyyən etmək olmaz. Amma bəzi xəbərdaredici əlamətlər var. Beynəlxalq dermatologiyada bu əlamətlər çox vaxt ABCDE qaydası ilə izah olunur.

Diqqət edilməli əlamətlər

• Xal sürətlə böyüyürsə
• Rəngi dəyişirsə və ya rəngləri qarışıqdırsa
• Sərhədləri pozulubsa
• Qaşınma, ağrı və yanma verirsə
• Qanama, qabıqlanma və yara yaranırsa
• Əvvəlki xallardan fərqli görünürsə
• Yeni yaranıbsa və sürətlə dəyişirsə
• Uşaqda sürətlə böyüyən piqmentli və ya qırmızımtıl törəmə varsa

Xallar necə izlənməlidir?

Xalların izlənməsi dəri sağlamlığının vacib hissəsidir. İnsan öz dərisini tanımalıdır: hansı xalın əvvəldən olduğunu, hansının yeni yarandığını, hansının dəyişdiyini bilməlidir. Bu, evdə özünü müşahidə etməklə başlayır, amma peşəkar dermatoloji müayinə ilə tamamlanır.

Evdə ayda bir dəfə güzgü qarşısında dəriyə baxmaq faydalıdır. Kürək, baş dərisi, ayaqaltı, barmaq araları və dırnaq ətrafı kimi çətin görünən nahiyələr də nəzərdən qaçırılmamalıdır. Lazım olduqda yaxın birindən kömək istəmək olar.

Dermatoskopiya nədir?

Dermatoskopiya dermatoloqun xüsusi böyüdücü və işıqlı cihazla xalı daha detallı qiymətləndirməsinə imkan verən müayinə üsuludur. Dermatoskopiya zamanı xalın rəngi, piqment paylanması, sərhədi, damar strukturu və daxili quruluşu daha aydın görünür.

Dermatoskopiya ağrısız və sürətli müayinədir. Xüsusilə çox sayda xalı olan, ailəsində melanoma tarixi olan, açıq dəri tipinə malik, günəş yanığı keçirmiş və ya solarium istifadə etmiş şəxslərdə mütəmadi dermatoloji nəzarət daha vacibdir.

Xal nə vaxt çıxarılmalıdır?

Hər xal çıxarılmalı deyil. Bəzi xallar sadəcə izlənir. Bəzi xallar isə şübhəli dəyişiklik, travmaya məruz qalma, qanama, estetik narahatlıq və ya diaqnostik səbəblərlə çıxarıla bilər.

Xalın çıxarılması qərarı müayinədən sonra verilməlidir. Şübhəli xallar yandırılmamalı və yalnız estetik məqsədlə səthi müdaxilə edilməməlidir. Belə hallarda toxumanın histoloji müayinəsi lazım ola bilər.

Xalların qorunması üçün nə etmək lazımdır?

• Günəş altında uzun müddət qorunmasız qalmayın.
• SPF 30 və daha yuxarı geniş spektrli günəş qoruyucu istifadə edin.
• Günəşin ən aktiv saatlarında kölgədə qalmağa çalışın.
• Solariumdan uzaq durun.
• Xalları qoparmayın, qaşımayın və yandırmayın.
• Travmaya məruz qalan xalları dermatoloqa göstərin.
• Yeni və dəyişən xalları şəkillə izləyə bilərsiniz, amma həkim müayinəsini əvəz etmir.
• Çox sayda xalınız varsa, mütəmadi dermatoloq nəzarəti planlayın.

Tez-tez verilən suallar

Xal təhlükəlidirmi?

Əksər xallar xoşxassəli olur. Lakin böyüyən, rəngi dəyişən, sərhədi pozulan, qanayan, qaşınan və əvvəlki xallardan fərqli görünən xallar dermatoloq tərəfindən qiymətləndirilməlidir.

Yeni xal çıxması normaldır?

Uşaqlıq, yeniyetməlik və gənc yaşlarda yeni xallar yarana bilər. Amma yetkin yaşda yeni yaranan, sürətlə böyüyən və ya dəyişən xallar yoxlanmalıdır.

Xalı qoparmaq olar?

Xeyr. Xalı qoparmaq, yandırmaq, kəsmək və ya ev üsulları ilə yox etməyə çalışmaq düzgün deyil. Əvvəlcə dermatoloq müayinəsi aparılmalıdır.

Xal qanayırsa nə etmək lazımdır?

Xal travmadan sonra qanaya bilər, amma səbəbsiz qanama, təkrarlayan qabıqlanma və yara varsa, dermatoloqa müraciət etmək lazımdır.

Atipik xal xərçəng deməkdir?

Xeyr. Atipik xal mütləq xərçəng demək deyil. Amma adi xallardan fərqli göründüyü üçün dermatoskopik müayinə və bəzən izləmə tələb edə bilər.

Dermatoskopiya ağrılıdır?

Xeyr. Dermatoskopiya ağrısız, sürətli və qeyri-invaziv müayinə üsuludur. Xal xüsusi cihazla böyüdülmüş və işıqlandırılmış şəkildə qiymətləndirilir.

Hər xal çıxarılmalıdır?

Xeyr. Hər xal çıxarılmalı deyil. Çıxarılma qərarı xalın görünüşünə, dəyişikliklərinə, dermatoskopik əlamətlərə, travmaya məruz qalmasına və pasiyentin ehtiyacına görə verilir.

Xal çıxarılandan sonra analiz lazımdır?

Şübhəli və ya diaqnostik məqsədlə çıxarılan xallarda histoloji müayinə lazım ola bilər. Bu qərarı dermatoloq müayinədən sonra verir.