Pediatrik dermatologiya NƏDİR?
Pediatrik dermatologiya
Uşağın dərisi sadəcə nazik və zərif toxuma deyil. O, böyüməkdə olan orqanizmin qoruyucu sipəridir. Bizim uşaqlarımız sağlam böyüməlidir; bunun üçün də dəri xəstəliklərinə “keçər” deyib laqeyd yanaşmaq düzgün deyil. Uşaqlarda səpki, qaşınma, qızartı, qabıqlanma, yara, ziyil, göbələk və allergik reaksiyalar çox fərqli səbəblərlə yarana bilər. Pediatrik dermatologiya məhz bu səbəbləri ayırd etmək və uşağın yaşına uyğun müalicə planı qurmaq üçün vacib sahədir.
Dermatoloji praktikada uşaqlarla böyüklərə yanaşma eyni ola bilməz. Uşaq dərisinin baryer funksiyası, transepidermal su itkisi, immun cavabı və dərmanlara reaksiyası böyüklərdən fərqlənir. Ona görə də uşağa böyüklər üçün yazılmış kremi sürtmək, sosial mediadan görülən üsulları sınamaq və ya aptekdən təsadüfi maz almaq təhlükəli ola bilər. Uşağın dərisi həssasdır, amma düzgün yanaşılanda çox yaxşı bərpa olunur.
Pediatrik dermatologiya
Pediatrik dermatologiya uşaqlarda və yeniyetmələrdə rast gəlinən dəri, saç, dırnaq və selikli qişa problemlərinin diaqnostikası və müalicəsi ilə məşğul olan dermatologiya sahəsidir. Bu sahədə əsas fərq odur ki, həkim yalnız xəstəliyə yox, uşağın yaşına, inkişaf mərhələsinə, immun vəziyyətinə və ailə mühitinə də baxmalıdır. Uşaqlarda dəri xəstəlikləri iltihabi dermatozlar, infeksiyalar, parazitar xəstəliklər, allergik reaksiyalar, piqment pozuntuları və müxtəlif xoşxassəli törəmələr şəklində görülə bilər. DermNet uşaqlarda rast gəlinən dəri problemlərini iltihabi dəri xəstəlikləri, törəmələr, infeksiyalar və infestasiya qrupları üzrə təsnif edir.
Mənim klinik yanaşmamda pediatrik dermatologiyanın ən əsas prinsipi budur: uşağın dərisinə ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Çünki uşaq dərisi tez qıcıqlanır, tez quruyur, amma eyni zamanda düzgün müalicəyə də yaxşı cavab verir. Atopik dermatit, kontakt dermatit, impetigo, göbələk xəstəlikləri, ziyil, molluskum kontagiozum, seboreik dermatit, uşaq aknesi və allergik səpkilər praktikada tez-tez gördüyümüz problemlərdəndir. Bu xəstəliklərin bəziləri yoluxucu ola bilər, bəziləri isə immun və baryer pozğunluğu ilə bağlıdır. Fərqi ayırd etmək həkimin işidir, valideynin yox.
Uşaq dəri həkimi
Uşaq dəri həkimi uşağın dəri problemini yalnız “səpki” kimi qiymətləndirməməlidir. O, səpkini morfoloji baxımdan analiz etməlidir: eritema varmı, papula varmı, vezikul varmı, pustul varmı, qabıqlanma necədir, qaşınma varmı, səpki simmetrikdirmi, infeksiya əlaməti varmı. Bu detal çox vacibdir. Çünki eyni görünən iki səpkinin səbəbi tam fərqli ola bilər. Məsələn, atopik dermatitlə göbələk xəstəliyi, allergik kontakt dermatitlə impetigo və ya viral səpki ilə qotur bəzən valideynə oxşar görünür. Amma müalicələri tamam fərqlidir.
Uşaq dəri həkimi həm də valideyni maarifləndirməlidir. Mən valideynə yalnız resept yazmağı kifayət hesab etmirəm. Nə üçün bu krem verildi, nə qədər istifadə olunmalıdır, hansı əlamətdə dayandırmaq lazımdır, hansı halda təkrar müayinə vacibdir — bunlar izah olunmalıdır. Uşaqlarda topikal kortikosteroidlər, antiseptiklər, antifungal preparatlar, antibiotiklər və nəmləndiricilər düzgün seçilməlidir. Hər krem hər uşağa uyğun deyil. Xüsusilə hormon tərkibli kremlər həkim nəzarəti olmadan istifadə edilməməlidir. Çünki uşaqlarda dəri səthi-bədən çəkisi nisbəti fərqlidir və bəzi preparatların sistemik sorulma riski böyüklərlə müqayisədə daha ciddi ola bilər.
Dermatoloq
Dermatoloq dəri, saç, dırnaq və selikli qişa xəstəliklərini qiymətləndirən ixtisaslı həkimdir. Pediatrik dermatologiyada dermatoloqun rolu daha da həssasdır. Çünki uşaq pasiyent çox vaxt şikayətini dəqiq ifadə edə bilmir. Qaşınma, yanma, ağrı, narahatlıq və yuxu pozğunluğu valideyn müşahidəsi ilə qiymətləndirilir. Dermatoloq həm uşağı, həm də valideynin dediklərini birlikdə analiz etməlidir.
Peşəkar dermatoloq uşağa lazımsız analiz yükləmir, amma ehtiyac olduqda da müayinədən qaçmır. Bəzi hallarda klinik baxış kifayət edir. Bəzi hallarda dermatoskopiya, Wood lamp müayinəsi, mikoloji analiz, bakterial kültür, allergik patch test və ya biopsiya lazım ola bilər. Məsələn, davamlı göbələk şübhəsində yalnız baxışla qərar vermək bəzən yetərli olmur. Uşaqda uzun müddət keçməyən, irinləyən, qanayan, sürətlə yayılan və ya sistemik əlamətlərlə gedən dəri problemi varsa, dermatoloji qiymətləndirmə gecikdirilməməlidir.
Uşaq dəri xəstəlikləri
Uşaq dəri xəstəlikləri çox geniş qrupdur. Ən çox rast gəlinənlərdən biri atopik dermatitdir. Atopik dermatit uşaqlarda quru dəri, intensiv qaşınma, eritema, ekskoriasiya və bəzən likenifikasiya ilə gedən xroniki iltihabi dəri xəstəliyidir. Uşaqlıq dövründə atopik dermatit çox vaxt üz, boyun, dirsək büküşləri və diz arxası nahiyələrdə görünür. Elmi ədəbiyyatda uşaqlıq atopik dermatitində quru dəri, eritema, papula və likenifikasiya kimi klinik əlamətlər təsvir olunur.
İnfeksion dəri xəstəlikləri də uşaqlarda çox görülür. İmpetigo, molluskum kontagiozum, viral ziyillər, göbələk xəstəlikləri və qotur kollektiv mühitlərdə daha asan yayıla bilər. Xüsusilə bağça, məktəb, idman zalları və ailədaxili yaxın təmas yoluxma riskini artırır. Uşaqlarda əl-ayaq-ağız xəstəliyi də səpki ilə özünü göstərə bilər; bu xəstəlik əsasən 5 yaşdan kiçik uşaqlarda rast gəlinir, qızdırma, ağız yaraları və əl-ayaqda səpkilərlə müşahidə olunur. CDC bu xəstəliyin çox yoluxucu olduğunu və simptomların çox vaxt 7–10 gün ərzində yüngül keçdiyini bildirir.
Uşaqlarda ekzema və atopik dermatit
Uşaqlarda ekzema çox vaxt sadə “quruluq” kimi başlayır. Amma bu quruluğun altında dəri baryerinin pozulması, immun cavabın hiperaktivliyi və qaşınma-qaşıma dövrü dayanır. Uşaq qaşıyır, dəri zədələnir, baryer daha da pozulur, sonra qaşınma artır. Bu qapalı dövr müalicənin əsas hədəflərindən biridir. Ona görə pediatrik dermatologiyada nəmləndirici terapiya, yəni emollient istifadəsi əsas prinsiplərdən biridir.
Mən valideynlərə həmişə deyirəm: ekzema olan uşağın dərisi “tənbəl dəri” deyil, baryeri zəifləmiş dəridir. Onu qıcıqlandırmaqb yox, qorumaq lazımdır. Çox isti su, ətirli sabun, sərt kisə, spirtli məhlullar və təsadüfi bitki qarışıqları vəziyyəti ağırlaşdıra bilər. Sübutlara əsaslanan yanaşmada emollientlər, iltihab aktivdirsə uyğun gücdə topikal kortikosteroidlər və bəzi hallarda kalsineurin inhibitorları istifadə olunur. Amma bunların hamısı uşağın yaşına, nahiyəyə və xəstəliyin ağırlığına görə seçilməlidir.
Uşaqlarda səpki nə vaxt təhlükəlidir?
Hər səpki qorxulu deyil, amma hər səpki də sadə deyil. Valideynlər bəzi siqnalları bilməlidir. Əgər səpki ilə birlikdə yüksək hərarət, halsızlıq, uşağın yemək-içməkdən imtinası, sürətlə yayılan qızartı, irin, şişkinlik, ağrı, ağız içi yaralar, göz ətrafında şişlik və ya tənəffüs çətinliyi varsa, gecikmək olmaz. Bu hallarda uşaq pediatr və ya dermatoloq tərəfindən qiymətləndirilməlidir.
Səpkili uşağı kor-koranə allergiya kimi müalicə etmək düzgün deyil. Bəzən virus səpkisi, bakterial infeksiya, qotur, göbələk və ya dərman reaksiyası oxşar görünə bilər. Həkim səpkinin yerləşməsinə, formasına, yayılmasına və müşayiət edən simptomlara baxaraq qərar verir. Uşaqlarda diaqnozda tələsmək də olmaz, gecikmək də olmaz. Bizim uşaqlarımız düzgün tibbi yanaşmaya layiqdir.
Uşaqlarda göbələk, qotur və yoluxucu dəri xəstəlikləri
Uşaqlarda yoluxucu dəri xəstəlikləri ailə və kollektiv mühit üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qotur gecələr artan qaşınma, barmaq araları, bilək, qarın və bəzən genital nahiyədə səpkilərlə özünü göstərə bilər. Göbələk xəstəlikləri dairəvi, qabıqlı, kənarları aktiv səpkilər yarada bilər. İmpetigo isə çox vaxt sarımtıl qabıqlanan, yoluxucu bakterial dəri infeksiyası kimi görülür. Uşaqlarda dəri infeksiyaları geniş yayılmışdır; elmi mənbələrdə impetigonun uşaqlarda dermatit və viral ziyillərdən sonra çox rast gəlinən dəri xəstəliklərindən biri olduğu bildirilir.
Bu xəstəliklərdə əsas səhv evdə təsadüfi krem istifadə etməkdir. Hormonlu krem göbələyi gizlədə bilər. Antibiotik krem düzgün səbəb olmadan istifadə edilərsə, fayda verməz və diaqnozu çətinləşdirə bilər. Qoturda yalnız uşağı müalicə etmək bəzən kifayət etmir; ailə üzvlərinin vəziyyəti də qiymətləndirilməlidir. Yoluxucu xəstəliklərdə gigiyena, paltar-yataq qaydaları və kontaktların idarəsi müalicənin bir hissəsidir.
Uşaqlarda ziyil, molluskum və dəri törəmələri
Uşaqlarda ziyil və molluskum kontagiozum tez-tez rast gəlinən virus mənşəli dəri problemləridir. Ziyillər HPV ilə bağlı ola bilər və daha çox əl, barmaq, ayaqaltı nahiyədə görülür. Molluskum isə xırda, parlaq, göbəkvari mərkəzli papullar şəklində olur və uşaqlar arasında təmasla yayıla bilər. Bu törəmələr çox vaxt təhlükəli deyil, amma yayılma, qaşınma, ikincili infeksiya və estetik narahatlıq yarada bilər.
Burada valideynin ən böyük səhvi uşağın dərisindəki törəməni qoparmaqdır. Qoparmaq virusu yaya bilər, infeksiya yarada bilər və iz qoya bilər. Dermatoloq törəmənin növünü ayırd etdikdən sonra izləmə, krioterapiya, lokal preparatlar və ya digər üsullar barədə qərar verə bilər. Uşaqda hər dəri çıxıntısı ziyil deyil. Papilloma, molluskum, milia, dermatofibroma və başqa törəmələr də ola bilər. Ona görə əvvəl diaqnoz, sonra müalicə.
Yeniyetmələrdə akne və dəri baxımı
Pediatrik dermatologiya yalnız körpə və kiçik uşaqları əhatə etmir. Yeniyetməlik dövründə akne ən çox rast gəlinən problemlərdən biridir. Hormonal dəyişikliklər androgen təsiri ilə sebum istehsalını artırır. Follikulyar hiperkeratinizasiya, Cutibacterium acnes aktivliyi və iltihab prosesi qoşulduqda sızanaqlar yaranır. Yeniyetmələrdə akne yalnız estetik məsələ deyil; özünəinam, sosial həyat və psixoloji rahatlığa təsir edir.
Mən gənclərə bunu açıq deyirəm: sızanağı sıxmaq qəhrəmanlıq deyil, dərini zədələməkdir. Erkən müalicə iz riskini azaldır. Retinoidlər, benzoyl peroksid, azelaik turşu, salisilik turşu və bəzi hallarda sistemik müalicələr yaşa və ağırlıq dərəcəsinə görə seçilir. Müalicə 1 həftəyə möcüzə yaratmır. Dəri biologiyası zaman istəyir. Amma düzgün planla nəticə almaq mümkündür.
Valideynlər nə etməlidir?
Valideynin əsas işi uşağın dərisini müşahidə etmək və özbaşına müdaxilə etməməkdir. Uşaqda səpki çıxanda ilk sual “hansı kremi sürüm?” olmamalıdır. İlk sual bu olmalıdır: səbəb nədir? Qaşınırmı? Hərarət varmı? Yayılırmı? Evdə başqa kimsədə oxşar əlamət varmı? Yeni qida, dərman, sabun, paltar, heyvan təması və ya bağça-məktəb kontaktı olubmu? Bu məlumatlar həkim üçün çox dəyərlidir.
Valideynlər uşağın dərisindəki problemi gizlətməməlidir. Qotur, göbələk, ziyil, ekzema, allergiya — bunların heç biri ayıb deyil. Bunlar tibbi problemlərdir. Biz xalq olaraq uşaqlarımızı sağlam böyütmək istəyiriksə, tibbi savadımızı da gücləndirməliyik. Düzgün həkimə vaxtında müraciət etmək ailəni, uşağı və bəzən bütün kollektiv mühiti qoruyur.
Şərhlər (0)
Hələ şərh yoxdur. İlk siz yazın!
Şərh yaz