Ayaqaltı ziyil yoxsa döyənək? Fərqləri və dermatoloji müalicəsi
Ayaqaltı ziyil yoxsa döyənək?
Ayaqaltı (plantar) ziyil insan papilloma virusunun (HPV) törətdiyi, yoluxucu dəri törəməsidir. Döyənək isə təzyiq və sürtünməyə cavab olaraq qalınlaşmış dəridir və yoluxucu deyil. Ən etibarlı fərqlər bunlardır: ziyildə dəri xətləri kəsilir və içində xırda qara nöqtələr görünür, yandan sıxanda ağrıyır. Döyənəkdə isə dəri xətləri üstündən düz keçir, üstündən basanda ağrıyır. Müalicələri tamamilə fərqli olduğu üçün səhv diaqnoz aylarla vaxt itkisinə səbəb olur.
Ayaq altında bərk, ağrılı bir sahə yarananda insanların çoxu onu "mozol" sayır, aptekdən döyənək plastırı alır, ülgüclə kəsir və ya pemza daşı ilə sürtür. Bir neçə həftə sonra törəmə geri qayıdır, bəzən yanında yenisi çıxır. Çünki bu, çox vaxt döyənək deyil, ziyil olur. Bunun əksi də olur: zərərsiz döyənəyi ziyil sanıb dondurmaq və ya yandırmaq ayaq altında ağrılı çapıq qoya bilər.
Bu məqalədə ayaqaltı ziyillə döyənəyi evdə necə ilkin ayırmaq olduğunu, hər birinin niyə yarandığını, nəyi etmək olmadığını və dermatoloji müalicə üsullarını izah edirik.
Ayaqaltı ziyil nədir və necə yoluxur?
Ayaqaltı ziyil insan papilloma virusunun dəri tiplərinin, əsasən HPV 1, 2 və 4-ün törətdiyi xoşxassəli törəmədir. Virus dəridəki görünməz mikroçatlardan daxil olur. Ən çox yoluxduğu yerlər:
hovuz, duş, soyunma otağı, idman zalı kimi yaş və ortaq yerlərdə ayaqyalın gəzmək
ortaq dəsmal, terlik və ayaqqabı
ailədə ziyili olan şəxslə yaxın təmas
ayağın çox tərləməsi və dərinin yumşalması
Yoluxmadan ziyilin görünməsinə qədər həftələr, bəzən aylar keçir. Bədən çəkisinin təzyiqi ilə ayaqaltı ziyil xaricə deyil, içəriyə doğru böyüyür, ona görə də kiçik görünsə də, yeriyəndə daş üstə basmaq kimi ağrı verə bilər. Bəzən çoxlu kiçik ziyil birləşərək mozaik ziyil əmələ gətirir. Bu forma müalicəyə daha çətin cavab verir. Ziyillər haqqında ümumi məlumat: ziyil niyə yaranır.
Döyənək nədir və niyə yaranır?
Döyənək dərinin təkrarlanan təzyiq və sürtünməyə qarşı müdafiə reaksiyasıdır. Üst qat qalınlaşır, sarımtıl, bərk və hissiyyatı azalmış sahəyə çevrilir. İki əsas forması var:
Yayğın döyənək — dabanda, barmaqların altında, ayağın yük düşən hissəsində geniş, yastı qalınlaşma. Adətən ağrısızdır və ya yüngül narahatlıq verir.
Nüvəli döyənək — xalq arasında "mozol" deyilir. Ortasında bərk, şüşəvari keratin nüvə olur, nüvə sinirlərə basdığı üçün yeriyəndə kəskin ağrı verir. Ən çox barmaqların üstündə və arasında, ayağın yük düşən nöqtələrində yaranır.
Döyənəyin səbəbləri: dar və ya hündür dabanlı ayaqqabı, corabsız gəzmək, uzun müddət ayaq üstə işləmək, ayaq deformasiyaları (barmaq əyriliyi, yastıpəncəlik, "sümük çıxması"), yeriş xüsusiyyətləri və yaşla dərialtı piy yastığının nazilməsi.
Ziyil yoxsa döyənək: əsas fərqlər
Solda ziyil: dəri xətləri ətrafından dolanır, içində qara nöqtələr var. Sağda döyənək: xətlər qalınlaşmış dərinin üstündən düz keçir
Əlamət
Ayaqaltı ziyil
Döyənək
Səbəb
Virus (HPV)
Təzyiq və sürtünmə
Dəri xətləri
Törəmənin sərhədində kəsilir, ətrafından dolanır
Üstündən fasiləsiz keçir
Qara nöqtələr
Var — trombozlaşmış kapilyarlar
Yoxdur; nüvəli döyənəkdə ortada şəffaf nüvə
Ağrı
Yandan sıxanda (çimdikləyəndə) ağrıyır
Üstündən birbaşa basanda ağrıyır
Yerləşmə
Ayağın istənilən yerində, təzyiq olmayan yerdə də
Yük və sürtünmə düşən nöqtələrdə
Səth
Kələ-kötür, dənəvər, bəzən çiçək kələmi kimi
Hamar, mumvari, sarımtıl
Yayılma
Çoxala, yanında yenisi çıxa bilər
Yayılmır
Yoluxuculuq
Yoluxucudur
Yoluxucu deyil
Səthi kəsiləndə
Nöqtəvari qanaxma olur
Qanamır, qatlarla qopur
Evdə 3 sadə yoxlama
Dəri xətləri, qara nöqtələr və ağrının xarakteri ilk istiqaməti verir. Dəqiq diaqnozu dermatoskopiya qoyur
Ayağı 10 dəqiqə ilıq suda saxlayın, qurulayın və yaxşı işıqda, mümkünsə böyüdücü ilə baxın:
Dəri xətləri. Ayaq altındakı nazik paralel xətlər törəmənin üstündən keçirsə, bu daha çox döyənəkdir. Xətlər törəmənin kənarında kəsilir və ətrafından dolanırsa, ziyilə şübhə edin.
Qara nöqtələr. Törəmənin içində xırda qara və ya tünd-qırmızı nöqtələr ziyilin xarakterik əlamətidir. Bunlar "ziyilin kökü" deyil, laxtalanmış xırda damarlardır.
Ağrı testi. Törəməni iki barmaqla yandan sıxın. Ağrı varsa, ziyil ehtimalı yüksəkdir. Döyənək isə üstündən birbaşa basanda ağrıyır.
Bu yoxlamalar istiqamət verir, lakin diaqnoz yerinə keçmir. Dermatoloq dermatoskopiya ilə fərqi bir neçə dəqiqəyə dəqiq müəyyən edir.
Niyə ziyili kəsmək, yandırmaq və qoparmaq olmaz?
Praktikada ən çox gördüyümüz səhvlər:
Ülgüc, qayçı və ya iynə ilə kəsmək. Virus ətraf dəriyə və barmaqlara yayılır, yanında yeni ziyillər çıxır, infeksiya və qanaxma riski yaranır. Ətraflı: ziyilləri niyə qoparmaq olmaz.
Sirkə, sarımsaq, turşu, yod, xalq "yandırıcıları". Sağlam dəridə kimyəvi yanıq və yara açır, ziyilin kökünə isə çatmır.
Aylarla döyənək plastırı yapışdırmaq. Salisil turşulu plastırlar ziyildə müəyyən təsir göstərə bilər, lakin ətraf sağlam dərini yumşaldıb yaralayır. Diaqnoz səhvdirsə, vaxt itirilir.
Özbaşına "dondurucu" sprey. Aptek spreyləri ayaqaltı ziyilin dərinliyinə çatmır. Səhv istifadədə qabarcıq və yara qala bilər.
Döyənəyi ziyil sanıb yandırmaq. Ayaq altında yük düşən nahiyədə qalan çapıq illərlə ağrı verə bilər.
Vacib xəbərdarlıq:Şəkərli diabet, ayaqlarda qan dövranı pozuntusu və ya hissiyyat azalması (neyropatiya) olan şəxslər ayaq altındakı heç bir törəməni özbaşına kəsməməli, turşu və döyənək plastırı istifadə etməməlidir. Kiçik yara belə sağalmayan xoraya və ciddi infeksiyaya çevrilə bilər. Belə hallarda yalnız həkim nəzarəti ilə müalicə aparılmalıdır.
Ayaqaltı ziyilin dermatoloji müalicəsi
Ayaqaltı ziyil əl ziyillərinə nisbətən daha dərin yerləşir və müalicəyə daha gec cavab verir. Üsul ziyilin ölçüsünə, sayına, yaşa, ağrıya və əvvəlki müalicələrə görə seçilir. Məqsəd ziyili təmizləmək və ayaq altında ağrılı çapıq qoymamaqdır.
Üsul
Necə aparılır
Qeyd
Krioterapiya (maye azot)
Ziyil -196 °C-də dondurulur, 2–3 həftədən bir təkrarlanır
Ayaqaltı ziyildə çox vaxt bir neçə seans lazım olur
Keratolitik müalicə
Həkimin seçdiyi konsentrasiyada salisil turşusu, qalın qatın mütəmadi təmizlənməsi ilə
Adətən digər üsullarla birlikdə tətbiq olunur
CO2 lazer və ya elektrokoaqulyasiya
Lokal anesteziya altında ziyil toxuması buxarlandırılır
Dirənikli və tək ziyillərdə; sağalma 2–4 həftə
Kombinə və xüsusi üsullar
Mexaniki təmizləmə + krio, immun stimulyasiya edən yerli və iynə müalicələri
Mozaik və təkrarlanan ziyillərdə
Uşaqlarda ziyillərin xeyli hissəsi 1–2 il ərzində öz-özünə keçə bilər. Ona görə ağrısız, kiçik ziyillərdə bəzən ən yumşaq üsul və ya müşahidə seçilir. Ağrı, sürətli çoxalma və ya ailə üzvlərinə yoluxma riski varsa, müalicə gecikdirilmir. Müalicə üsulları haqqında ətraflı: ziyil müalicəsi: krioterapiya, lazer və dərmanlar, CO2 lazer cərrahiyyəsi.
Döyənəyin müalicəsi
Döyənəyi müalicə etməyin açarı səbəbi, yəni təzyiqi aradan qaldırmaqdır. Təzyiq davam edərsə, ən yaxşı təmizlənmiş döyənək də bir neçə həftəyə geri qayıdır.
Ortopedik altlıqlar və qoruyucu yastıqcıqlar — təzyiqi yük düşən nöqtədən paylayır
Yumşaldıcı kremlər — tərkibində karbamid (urea) olan kremlər qalınlaşmış dərini tədricən yumşaldır
Mütəmadi yumşaq təmizləmə — ilıq vannadan sonra pemza daşı ilə ehtiyatla, dərini qanatmadan
Peşəkar təmizləmə — qalın qat və nüvəli döyənəyin nüvəsi steril alətlə ağrısız çıxarılır
Ortoped məsləhəti — ayaq deformasiyası səbəbindən təkrarlanan döyənəklərdə
Ziyil niyə təkrar çıxır və necə qorunmaq olar?
Ziyil müalicə olunduqdan sonra virus ətraf dəridə qala bilər. Ona görə təkrarlanma nadir deyil, xüsusilə immuniteti zəif olanlarda və profilaktika qaydalarına əməl edilmədikdə. Ətraflı: ziyil niyə yenidən çıxır.
Hovuzda, duşda və idman zalında şəxsi terlikdən istifadə edin
Ayaqları quru saxlayın, tərləmədə corabı tez-tez dəyişin
Dəsmalı, corabı və ayaqqabını ailə üzvləri ilə paylaşmayın
Ziyilə toxunduqdan sonra əllərinizi yuyun, onu qaşımayın və dişləməyin
Ayaqdakı çatları və göbələyi vaxtında müalicə edin, çünki zədələnmiş dəri virusa açıq qapıdır
Nə vaxt həkimə müraciət etmək lazımdır?
🔴 Diabet, qan dövranı pozuntusu və ya ayaqda hissiyyat azalması varsa, ayaqdakı istənilən törəmə ilə
🔴 Törəmə qanayır, yaralanır, rəngi tündləşir və ya forması dəyişir
Ziyil olub-olmadığından əmin deyilsinizsə
Yeriyəndə ağrı gündəlik həyatı çətinləşdirir
Ziyillər çoxalır və ya ailə üzvlərində də yaranır
Evdə 2–3 aylıq müalicəyə baxmayaraq nəticə yoxdur
Döyənək tez-tez təkrarlanır və ya ətrafında qızartı, irin var
Ayaq altında yaranan tünd rəngli ləkə və ya sağalmayan "ziyil" mütləq dermatoskopiya ilə yoxlanılmalıdır. Nadir hallarda dəri xərçənginin ayaq formaları ziyil və ya döyənəyə bənzəyə bilər.
Ayaq altındakı törəməni dəqiq müəyyən edin
Ziyili döyənək sanıb plastırla aylarla müalicə etmək və ya döyənəyi ziyil kimi yandırmaq eyni dərəcədə zərərlidir. Dermatoskopik müayinə ilə diaqnoz ilk qəbulda qoyulur və sizə uyğun, çapıq riski minimal olan müalicə seçilir.
Ayaqaltı ziyil və döyənək haqqında tez-tez verilən suallar
Ayaqaltı ziyil ilə döyənəyi necə ayırmaq olar?
Ziyildə dəri xətləri törəmənin sərhədində kəsilir, içində xırda qara nöqtələr görünür və yandan sıxanda ağrıyır. Döyənəkdə dəri xətləri üstündən düz keçir, qara nöqtə olmur və üstündən basanda ağrıyır. Dəqiq diaqnozu dermatoskopiya qoyur.
Ayaqaltı ziyil yoluxucudurmu?
Bəli. Ziyil virus mənşəlidir və ən çox hovuz, duş, soyunma otağı kimi yaş ortaq yerlərdə ayaqyalın gəzəndə, həmçinin ortaq dəsmal və ayaqqabı ilə yoluxur. Döyənək isə yoluxucu deyil.
Ziyilin içindəki qara nöqtələr nədir?
Bunlar ziyilin "kökü" deyil, ziyilin içində laxtalanmış xırda qan damarlarıdır. Onların olması ziyili döyənəkdən ayıran əsas əlamətlərdən biridir.
Ayaqaltı ziyil öz-özünə keçərmi?
Uşaqlarda ziyillərin xeyli hissəsi 1–2 il ərzində öz-özünə keçə bilər. Böyüklərdə isə bu proses daha uzun çəkir və ya baş vermir. Ağrı verən, çoxalan və ya yayılan ziyillər müalicə olunmalıdır.
Ayaqaltı ziyil neçə seansa keçir?
Bu, ziyilin ölçüsündən, dərinliyindən, sayından və seçilən üsuldan asılıdır. Krioterapiyada çox vaxt 2–3 həftə intervalla bir neçə seans lazım olur, lazer və elektrokoaqulyasiyada isə tək ziyil adətən bir seansda götürülür.
Döyənək plastırı ziyilə kömək edirmi?
Salisil turşulu plastırlar ziyilin üst qatını yumşalda bilər, lakin ətraf sağlam dərini də zədələyir və ayaqaltı ziyilin dərinliyinə çox vaxt çatmır. Diabet və qan dövranı pozuntusu olanlarda isə ümumiyyətlə istifadə edilməməlidir.
Ziyil götürüləndən sonra iz qalırmı?
Düzgün seçilmiş üsulla iz adətən minimal olur. Ayaq altında yük düşən nahiyədə dərin yandırma və ya kəsmə isə ağrılı çapıq qoya bilər, ona görə də burada ehtiyatlı və mərhələli yanaşma seçilir.
Tövsiyə olunmur. Kəsici alətlə nüvəni çıxarmaq qanaxma və infeksiyaya səbəb ola bilər, təzyiq davam edərsə nüvə yenidən formalaşır. Nüvə steril şəraitdə peşəkar təmizlənməli, təzyiqin səbəbi isə aradan qaldırılmalıdır.
Tibbi qeyd: Bu məqalə maarifləndirici məqsəd daşıyır, fərdi həkim müayinəsini və təyinatını əvəz etmir. Ayaq altındakı törəmələrin diaqnozu və müalicəsi həkim tərəfindən aparılmalıdır. Şəkərli diabet və qan dövranı pozuntusu olan şəxslər ayaqdakı istənilən dəyişiklikdə gecikmədən həkimə müraciət etməlidir.
Müəllif: Dr. Mehdi Mahmudi, dermatoloq-kosmetoloq
Ünvan: Nazim Hikmət 66, Yasamal, Bakı, Salutem Dermatoloji Klinika
Şərhlər (0)
Hələ şərh yoxdur. İlk siz yazın!
Şərh yaz