Klinik praktikada pasiyentlərdən ən çox eşitdiyim suallardan biri budur:
“Doktor, ziyili dondurduq, düşdü, amma yenə çıxdı.”
“Ziyilin kökü qalır?”
“Yandırdım, niyə təzədən əmələ gəldi?”

Bu suallar təsadüfi deyil. Çünki ziyil müalicədən sonra təkrarlaya bilər. Bu isə hər zaman müalicənin səhv aparıldığı demək deyil. Ziyilin təkrarlanmasını başa düşmək üçün əsas məsələ onun səbəbini — yəni HPV virusunun davranışını anlamaqdır.

Ziyil insan papilloma virusu, yəni HPV ilə əlaqəli dəri törəməsidir. Problem yalnız dərinin səthində gördüyümüz çıxıntıdan ibarət deyil. Virus dəri hüceyrələrində qala, bir müddət sakit vəziyyətdə davam edə və uyğun şərait yarandıqda yenidən aktivləşə bilər.

Ziyil niyə yenidən çıxır?

Əvvəlcə bunu dəqiqləşdirək: pasiyentlər arasında istifadə olunan “ziyilin kökü” ifadəsi tibbi termin deyil. Ziyil bitki kimi kök atmır. Əslində problem virusun dəri hüceyrələrində qalması və yenidən aktivləşə bilməsidir.

HPV virusu dərinin üst qatlarında yerləşə, bəzi hallarda klinik olaraq görünməyən mərhələdə qala və immun sistem zəiflədikdə yenidən aktivləşə bilər. Buna görə də ziyilin görünən hissəsi aradan qaldırılsa belə, virus aktivliyi davam edərsə, həmin nahiyədə və ya yaxın ətrafda yeni törəmə yarana bilər.

Müalicə düzgün aparılsa da ziyil niyə təkrarlaya bilər?

Bəzən pasiyent düşünür ki, ziyil yenidən çıxıbsa, deməli prosedur səhv aparılıb. Amma bu, həmişə belə deyil. Ziyillər virus mənşəli olduğu üçün onların gedişi immun sistemin vəziyyətindən, dərinin həmin nahiyədə travmaya məruz qalmasından və virusun aktivliyindən asılı ola bilər.

İmmun sistemin ziyildə rolu nədir?

Ziyil sadəcə dəridə çıxan kiçik törəmə kimi görünə bilər, amma əslində immun sistemlə birbaşa əlaqəli virus mənşəli problemdir. İmmun sistem güclü olduqda orqanizm virusu nəzarətdə saxlaya bilər. Zəifləmə olduqda isə virus yenidən aktivləşə və ziyillər arta bilər.

Praktikada bəzi uşaqlarda ziyillərin zamanla öz-özünə gerilədiyini, stressli dövrlərdə isə bəzi pasiyentlərdə ziyillərin artdığını görmək olur. Xroniki xəstəliklər, uzunmüddətli stress, yuxusuzluq, qidalanma pozuntuları və immun sistemə təsir edən hallar ziyillərin daha davamlı olmasına səbəb ola bilər.

Ev üsulları ziyilin təkrarlanmasına səbəb ola bilərmi?

Bəli, yanlış ev müdaxilələri ziyilin yayılmasına və müalicənin çətinləşməsinə səbəb ola bilər. Pasiyentlər bəzən ziyili aradan qaldırmaq üçün sirkə, sarımsaq, turşu məhlulları, deşmə, kəsmə və ya yandırma kimi üsullara müraciət edirlər.

Bu zaman dərinin qoruyucu baryeri zədələnir, virus ətraf toxumalara yayıla bilər, infeksiya və çapıq riski artır. Xüsusilə üz, boyun, dırnaq ətrafı, genital nahiyə və ayaqaltı ziyillərdə özbaşına müdaxilə etmək daha risklidir.

Ayaqda ziyil niyə daha çox təkrarlayır?

Ayaqaltı ziyillər, yəni plantar ziyillər xüsusi yanaşma tələb edən ziyil formalarındandır. Çünki bu nahiyə daim təzyiqə və sürtünməyə məruz qalır. Ayaqaltı ziyillər bəzən səthə doğru deyil, təzyiq səbəbindən içəriyə doğru böyüyür və ağrı verə bilər.

Plantar ziyillərdə tək bir seans bəzən kifayət etməyə bilər. Dərinin qalın olması, mexaniki sürtünmə, ayaqqabı təzyiqi və virusun dərin yerləşməsi təkrarlanma riskini artıra bilər. Belə hallarda daha planlı və mərhələli müalicə yanaşması lazımdır.

Genital ziyil təkrarlayırsa nə etmək lazımdır?

Genital ziyillər HPV-nin müəyyən tipləri ilə əlaqəlidir və adi dəri ziyillərindən fərqli yanaşma tələb edir. Bu nahiyədə özbaşına dərman, turşu, yandırıcı məhlul və ya ev üsulları istifadə etmək olmaz.

Təkrarlayan genital ziyillərdə virus aktivliyi, immun cavab, lokal travmalar və cinsi partnyor faktoru nəzərə alınmalıdır. Bu hallarda sadəcə “yandırmaq” həmişə kifayət etmir. Dermatoloq və lazım gəldikdə digər müvafiq mütəxəssis tərəfindən kompleks qiymətləndirmə vacibdir.

Ziyil təkrarlayırsa nə etmək lazımdır?

Ən vacib məsələ panikaya düşməməkdir. Ziyilin təkrarlanması nadir hal deyil və bu, müalicənin tamamilə uğursuz olduğu anlamına gəlmir. Sadəcə, vəziyyət yenidən qiymətləndirilməli və müalicə planı dəyişdirilməlidir.

Təkrarlayan ziyillərdə dermatoloq aşağıdakıları qiymətləndirə bilər:

• Ziyilin tipi və yerləşdiyi nahiyə
• Ziyilin ölçüsü, sayı və yayılma dərəcəsi
• Əvvəl hansı müalicələrin tətbiq edildiyi
• Pasiyentin immun vəziyyəti və yanaşı xəstəlikləri
• Dərinin travmaya məruz qalıb-qalmaması
• Genital nahiyə tutulumu varsa, əlavə risk faktorları

Bəzi hallarda daha dərin destruktiv üsullar, kombinə müalicə və ya mərhələli yanaşma tələb oluna bilər. Təkrarlama varsa, bu, “heç nə fayda vermir” demək deyil. Sadəcə virusun davranışı və dərinin reaksiyası nəzərə alınaraq daha fərdi plan qurulmalıdır.

Ziyilin tam yox olması mümkündürmü?

Bəli, mümkündür. Amma bəzi hallarda bunun üçün zaman və düzgün yanaşma tələb olunur. Bəzən bir seans kifayət edir, bəzən isə bir neçə mərhələli müalicə lazım olur.

Pasiyentlərə bunu belə izah etmək olar: görünən ziyili aradan qaldırmaq mümkündür, amma əsas məqsəd virus aktivliyini nəzarətdə saxlamaq və təkrarlanma riskini azaltmaqdır.

Ziyilin təkrarlanmaması üçün nə etmək olar?

• Ziyili qoparmayın, kəsməyin və deşməyin.
• Ev üsulları ilə yandırmağa çalışmayın.
• Əl və ayaq gigiyenasına diqqət edin.
• Ortaq dəsmal, ayaqqabı və şəxsi əşyaları paylaşmayın.
• İctimai hovuz, hamam və idman zalı kimi yerlərdə qoruyucu ayaqqabıdan istifadə edin.
• Ayaqaltı ziyillərdə sürtünmə və təzyiqi azaltmağa çalışın.
• Müalicəni yarımçıq saxlamayın və kontrol müayinələrə gedin.
• Yeni törəmələr yaranarsa, erkən dermatoloqa müraciət edin.

Tez-tez verilən suallar

Ziyilin kökü qalır?

Tibbi olaraq “ziyilin kökü” anlayışı doğru termin deyil. Ziyil HPV virusu ilə əlaqəlidir və virus dəri hüceyrələrində qala bilər. Təkrarlanma da çox vaxt bununla bağlı olur.

Ziyili dondurdum, niyə yenə çıxdı?

Krioterapiya ziyilin görünən hissəsini aradan qaldıra bilər. Amma virus mikroskopik səviyyədə aktiv qalarsa, eyni və ya yaxın nahiyədə yeni ziyil yarana bilər.

Təkrarlayan ziyil təhlükəlidirmi?

Əksər dəri ziyilləri xoşxassəli olur. Amma təkrarlayan, sürətlə böyüyən, qanayan, rəngi və forması dəyişən və ya genital nahiyədə yerləşən törəmələr həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir.

Ayaqaltı ziyil niyə ağrı verir?

Ayaqaltı ziyillər bədən çəkisinin təzyiqinə məruz qaldığı üçün içəriyə doğru böyüyə və yeriyərkən ağrı yarada bilər. Bu səbəbdən plantar ziyillər daha planlı müalicə tələb edə bilər.

Genital ziyili evdə müalicə etmək olar?

Xeyr. Genital nahiyədə olan ziyillər özbaşına yandırılmamalı və ev üsulları ilə müalicə edilməməlidir. Bu nahiyədəki törəmələr mütləq həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir.

Ziyil bir seansa tam keçə bilər?

Bəzi ziyillərdə bir seans kifayət edə bilər. Amma iri, dərin, ayaqaltı, dırnaqətrafı və təkrarlayan ziyillərdə bir neçə mərhələli müalicə lazım ola bilər.

Ziyili qoparsam nə olar?

Ziyili qoparmaq qanama, infeksiya, çapıq və virusun ətraf dəriyə yayılması riskini artıra bilər. Buna görə ziyilə mexaniki müdaxilə etmək olmaz.