Üzdə ağ ləkələr nədən yaranır?

Üzdə ağ ləkə şikayəti dermatoloji praktikada ən çox müraciət səbəblərindən biridir. Bir çox pasiyent bu ləkəni gördükdə dərhal vitiliqodan şübhələnir. Halbuki üzdə ağ ləkələrin əksəriyyəti vitiliqo deyil və bir hissəsi tamamilə keçici xarakter daşıyır.

Digər tərəfdən bəzi ağ ləkələr göbələk infeksiyası kimi yoluxucu vəziyyətin göstəricisidir və müalicəsiz qaldıqda genişlənir. Buna görə də ləkənin növünü müəyyən etmək ilk və ən vacib addımdır.

Dəri niyə ağ rəngə çevrilir?

Dəriyə rəngini melanin adlı piqment verir. Melanin epidermisin bazal qatında yerləşən melanosit hüceyrələri tərəfindən istehsal olunur və ətrafdakı hüceyrələrə paylanır.

Ağ ləkənin yaranmasının üç əsas mexanizmi var.

• Melanositlərin məhv olması — hüceyrələr tamamilə itir və sahə süd kimi ağ görünür
• Melanin istehsalının azalması — hüceyrə var, lakin piqment kifayət qədər sintez olunmur
• Melaninin ötürülməsinin pozulması — piqment istehsal olunur, lakin dəri hüceyrələrinə düzgün paylanmır

Ləkənin rəngi bu mexanizmlər haqqında ipucu verir. Süd kimi tam ağ ləkə adətən depiqmentasiyanı, açıq-bej və ya solğun ləkə isə hipopiqmentasiyanı göstərir.

Üzdə ağ ləkələrin ən çox rast gəlinən səbəbləri hansılardır?

Pitriazis alba nədir?

Pitriazis alba əsasən uşaq və yeniyetmələrdə rast gəlinən, üzdə solğun və incə qabıqlı ləkələrlə gedən yüngül vəziyyətdir. Bu, üzdə ağ ləkənin ən çox rast gəlinən səbəbidir.

Vəziyyət atopik dəri quruluğu ilə əlaqələndirilir. Dəri quruduqda səthdəki nazik qabıq işığı fərqli əks etdirir və sahə ətrafdan açıq görünür. Günəşdən sonra ətraf dəri qaraldıqca fərq daha da nəzərə çarpır.

Fərqləndirici əlamətlər aşağıdakılardır.

• Ləkənin sərhədləri kəskin deyil, tədricən normal dəriyə keçir
• Rəngi süd kimi ağ deyil, açıq-bej və solğundur
• Səthində çətinliklə görünən nazik qabıq var
• Ən çox yanaqlarda, bəzən alın və çənədə yerləşir
• Qaşınma ya yoxdur, ya da çox yüngüldür

Pitriazis alba təhlükəli deyil və aylar ərzində öz-özünə keçmə meyli göstərir. Lakin nəmləndirmə və günəşdən qorunma ilə bərpa xeyli sürətlənir.

Əlvan dəmrov üzdə ağ ləkə yaradırmı?

Əlvan dəmrov, tibbi adı ilə pitriazis versikolor, dəridə təbii şəkildə yaşayan Malassezia mayasının həddindən artıq çoxalması nəticəsində yaranan səthi göbələk infeksiyasıdır.

Bu göbələk melanin sintezini əngəlləyən maddələr ifraz edir. Nəticədə həmin sahələr günəşdə qaralmır və ətraf dəri qaraldıqca ağ ləkə şəklində fərqlənir.

Əlvan dəmrovun tipik xüsusiyyətləri aşağıdakılardır.

• Əsasən boyun, çiyin, kürək və sinədə başlayır, üzə isə yayıla bilər
• Ləkənin səthini dırnaqla cızdıqda incə kəpək qalxır
• Bəzən açıq, bəzən isə tünd rəngli ola bilər — buna görə əlvan adlanır
• İsti və rütubətli mövsümdə, tərləmə fonunda güclənir
• Müalicə olunmadıqda tədricən genişlənir

Vitiliqo necə fərqlənir?

Vitiliqo melanositlərin autoimmun mexanizmlə məhv olması nəticəsində dəridə tam depiqmentasiya sahələrinin yaranmasıdır.

Vitiliqonu digər ağ ləkələrdən ayıran əsas cəhət rəngin dərinliyidir. Vitiliqo ləkəsi solğun deyil — süd və ya təbaşir kimi tam ağdır və sərhədləri kəskin şəkildə seçilir.

Diqqət çəkən cəhətlər aşağıdakılardır.

• Ən çox göz ətrafı, ağız ətrafı, burun kənarı və qulaq arxasında başlayır
• Çox vaxt bədənin hər iki tərəfində simmetrik yerləşir
• Ləkə daxilindəki tüklər də ağara bilər
• Səthində qabıqlanma və ya iltihab əlaməti yoxdur
• Zədələnən nahiyələrdə yeni ləkə yaranma meyli var

Vitiliqo yoluxucu deyil və ağrı vermir. Lakin görünən nahiyədə yerləşdiyi üçün psixoloji təsiri güclü ola bilir. Müasir dermatologiyada piqmentin qismən və ya tam bərpasına yönəlmiş bir neçə müalicə yanaşması mövcuddur.

İltihabdan sonra ağ ləkə niyə qalır?

Postinflamator hipopiqmentasiya dəridə keçirilmiş iltihabi prosesdən sonra həmin sahədə piqment istehsalının müvəqqəti azalmasıdır.

İltihab zamanı melanositlərin fəaliyyəti pozulur. Səpgi keçdikdən sonra dəri sağalır, lakin piqment istehsalı dərhal normala qayıtmır və sahə ətrafdan açıq görünür.

Bu vəziyyət ən çox aşağıdakılardan sonra müşahidə olunur.

• Sızanaq elementinin sağalması
• Ekzema və ya dermatit ocağının keçməsi
• Aqressiv kimyəvi pilinq və ya lazer prosedurundan sonra
• Yanıq və travmadan sonra
• Uzunmüddətli və nəzarətsiz topikal steroid istifadəsi

Piqment əksər hallarda aylar ərzində öz-özünə bərpa olunur. Günəşdən qorunma bu prosesi sürətləndirir, çünki ətraf dərinin daha da qaralmasının qarşısını alır və kontrast azalır.

Yaşla bağlı ağ ləkələr nədir?

İdiopatik guttat hipomelanoz orta yaşdan sonra günəşə açıq nahiyələrdə yaranan xırda, damcı şəkilli ağ nöqtələrdir.

Ölçüləri adətən bir neçə millimetrdir, sərhədləri kəskindir və zamanla sayı arta bilər. Ən çox baldır və qolların ön səthində görünsə də, üzdə də rast gəlinir.

Bu vəziyyət tamamilə xoşxassəlidir və sağlamlıq üçün risk daşımır. Əsas səbəb uzunmüddətli ultrabənövşəyi təsir və dərinin təbii yaşlanmasıdır.

Uşaqlarda üzdə ağ ləkələr nə deməkdir?

Uşaqlarda üzdə ağ ləkənin ən çox rast gəlinən səbəbi pitriazis albadır. Valideynlər çox vaxt bunu göbələk və ya vitiliqo hesab edir, halbuki əksər hallarda vəziyyət yüngüldür.

Uşaqlarda qiymətləndirmə zamanı diqqət yetirilən məqamlar aşağıdakılardır.

• Ləkə doğuşdan mövcuddur, yoxsa sonradan yaranıb
• Sərhədləri bulanıqdır, yoxsa kəskin
• Səthində qabıq var, yoxsa hamardır
• Yalnız üzdədir, yoxsa bədəndə də ocaqlar var
• Uşaqda atopik dermatit və ya allergiya tarixçəsi varmı

Uşaq dərisi böyüklərdən fərqli reaksiya verdiyi üçün böyüklər üçün nəzərdə tutulmuş kremlərin uşağa tətbiqi düzgün deyil. Preparatın gücü və müddəti yaşa uyğun seçilməlidir.

Ağ ləkə necə diaqnoz edilir?

Ağ ləkələrin əksəriyyəti klinik müayinə ilə ayırd edilir. Şübhəli hallarda əlavə üsullardan istifadə olunur.

Dermatoskopik qiymətləndirmənin necə aparıldığı barədə ətraflı məlumatı dermatoskopik müayinə haqqında məqalədən oxuya bilərsiniz.

Üzdə ağ ləkə necə müalicə olunur?

Müalicə tamamilə səbəbdən asılıdır. Eyni krem bir vəziyyətdə nəticə verib, digərində tamamilə təsirsiz qala bilər.

• Pitriazis alba — nəmləndirici emollientlər, yüngül iltihabəleyhinə kremlər və günəşdən qorunma
• Əlvan dəmrov — topikal antifungal vasitələr, yayğın hallarda sistemik preparat
• Vitiliqo — topikal iltihabəleyhinə preparatlar, kalsinörin inhibitorları, dar-zolaqlı UVB fototerapiya
• Postinflamator hipopiqmentasiya — əsas xəstəliyin nəzarətə alınması və gözləmə taktikası
• İdiopatik guttat hipomelanoz — müalicə tələb etmir, günəşdən qorunma tövsiyə olunur
• Kimyəvi mənşəli ləkələr — səbəb olan maddənin dayandırılması və dəri baryerinin bərpası

Bütün hallarda ortaq bir tövsiyə var — geniş spektrli günəş qoruyucusundan müntəzəm istifadə. Piqmentsiz sahə ultrabənövşəyi şüalara qarşı müdafiəsizdir və həm yanmağa meyllidir, həm də ətraf dərinin qaralması ilə kontrast artır.

Nə etmək düzgün deyil?

Pasiyentlərin tez-tez etdiyi və vəziyyəti ağırlaşdıran səhvlər aşağıdakılardır.

• Ləkəni günəşdə saxlayaraq bərabərləşdirməyə çalışmaq
• Ağardıcı və ya piqment əleyhinə kremləri özbaşına tətbiq etmək
• Hormonlu kremləri həkim nəzarəti olmadan uzun müddət istifadə etmək
• Ləkəni sərt pilinq və skrablarla sürtmək
• Göbələk şübhəsi olan ləkəyə nəmləndiricidən başqa heç nə tətbiq etməmək
• Diaqnoz qoyulmadan internetdəki şəkillərlə müqayisə edərək qərar vermək

Dermatoloqa nə vaxt müraciət etmək lazımdır?

Aşağıdakı hallarda müayinəni təxirə salmaq düzgün deyil.

• Ləkə süd kimi tam ağdırsa və sərhədləri kəskindirsə
• Ləkələr sürətlə çoxalır və ya böyüyürsə
• Ləkə daxilindəki tüklər ağarırsa
• Ləkənin səthində qabıqlanma və qaşınma varsa
• Ləkə göz və ağız ətrafında yaranıbsa
• Bədənin digər nahiyələrində də oxşar sahələr peyda olubsa
• Ailədə vitiliqo və ya autoimmun xəstəlik tarixçəsi varsa
• Uşaqda ləkə aylardır keçmirsə

Dəri müayinəsinin ümumi əhatə dairəsi barədə Dəridə Qaşınma Nəyə Görə Olur? məqaləsində məlumat verilir.

Üzdə ağ ləkələrlə bağlı ən çox verilən suallar nədir?

Üzdə ağ ləkə həmişə vitiliqo deməkdirmi?

Xeyr. Üzdə ağ ləkələrin böyük əksəriyyəti vitiliqo deyil. Ən çox rast gəlinən səbəb pitriazis albadır, ondan sonra əlvan dəmrov və iltihabdan sonrakı piqment itkisi gəlir. Vitiliqo isə tam ağ rəng və kəskin sərhədlə fərqlənir.

Üzdəki ağ ləkə yoluxucudurmu?

Səbəbdən asılıdır. Əlvan dəmrov göbələk mənşəli olduğu üçün nəzəri olaraq ötürülə bilər, lakin bu göbələk demək olar hər insanın dərisində onsuz da mövcuddur. Vitiliqo, pitriazis alba və iltihabdan sonrakı ləkələr isə yoluxucu deyil.

Ağ ləkə öz-özünə keçirmi?

Pitriazis alba və iltihabdan sonrakı hipopiqmentasiya əksər hallarda aylar ərzində öz-özünə bərpa olunur. Əlvan dəmrov müalicə tələb edir. Vitiliqo isə öz-özünə keçmə meyli göstərmir və izlənmə lazımdır.

Ağ ləkəyə günəş faydalıdırmı?

Xeyr. Ləkəni günəşdə saxlamaq onu ətraf dəri ilə bərabərləşdirmir. Əksinə, ətraf dəri qaraldığı üçün kontrast daha da artır. Piqmentsiz sahə isə yanmağa çox meyllidir.

Uşaqda üzdə ağ ləkə təhlükəlidirmi?

Uşaqlarda ağ ləkənin ən çox rast gəlinən səbəbi pitriazis albadır və bu vəziyyət təhlükəli deyil. Bununla belə ləkə tam ağdırsa, kəskin sərhədlidirsə və ya sürətlə çoxalırsa müayinə lazımdır.

Vitiliqonun müalicəsi varmı?

Vitiliqonun tam sağalması hər pasiyentdə mümkün olmasa da, müasir müalicə üsulları ilə piqmentin qismən və ya əhəmiyyətli dərəcədə bərpası mümkündür. Nəticə ləkənin yerləşməsindən, ölçüsündən və xəstəliyin aktivliyindən asılıdır. Üz nahiyəsi müalicəyə ən yaxşı cavab verən sahələrdən biridir.

Kosmetik prosedurlar ağ ləkə yarada bilərmi?

Bəli. Aqressiv kimyəvi pilinq, düzgün seçilməmiş lazer parametrləri və nəzarətsiz ağardıcı vasitələr piqment itkisinə səbəb ola bilər. Buna görə də bu prosedurlar dəri tipi qiymətləndirildikdən sonra tətbiq olunmalıdır.

Ağ ləkənin üzərinə makiyaj etmək olarmı?

Bəli, kamuflyaj məhsulları ilə örtmək mümkündür və bu, müalicəyə mane olmur. Yalnız aktiv göbələk infeksiyası və ya iltihab olduqda məhsul seçimi barədə həkimlə məsləhətləşmək daha doğrudur.