Payızda Kəpək və Saç Dibində Qaşınma Niyə Artır?

Payız başlayanda çiyinlərdə ağ pulcuqların görünməsi, saç dibində dartınma hissi və qaşınma daha çox nəzərə çarpa bilər. Bəzi insanlarda bu dəyişiklik sadə quruluqla bağlı olur, digərlərində isə əvvəldən mövcud olan seboreik dermatit soyuq və quru hava ilə yenidən alovlana bilər.

Kəpək və qaşınma bir-birinə yaxın anlayışlar olsa da, eyni simptomun müxtəlif səbəbləri mövcuddur. Saçın az və ya çox yuyulması, yeni şampun, saç boyası, isti su, stress, baş dərisinin yağlı olması və bəzi dermatoloji xəstəliklər oxşar şikayətlər yarada bilər. Buna görə düzgün yanaşma “ən güclü kəpək şampunu” axtarmaqdan əvvəl əlamətlərin xüsusiyyətlərini anlamaqdır.

Payızda kəpək və saç dibində qaşınma niyə arta bilər?

Soyuq mövsümə keçid zamanı çöldəki hava temperaturu və rütubət azalır, qapalı məkanlarda isə isitmə sistemləri havanı daha da quru edə bilər. Bu şərait baş dərisinin su itirməsini artıra və dəri baryerini həssaslaşdıra bilər. Quru və həssas baş dərisi daha asan qıcıqlanır, dartınır və qaşınır.

Seboreik dermatiti olan insanlarda soyuq və quru hava tanınmış alovlandırıcılardan biridir. Mövsümlə bağlı aparılmış klinik müşahidələrdə seboreik dermatit müraciətlərinin soyuq aylarda daha çox olduğu göstərilib. Bununla belə, temperatur tək səbəb deyil; fərdi dəri xüsusiyyətləri, piy ifrazı, stress və qulluq vərdişləri də rol oynayır.

Payızda saç yuma rejiminin dəyişməsi, daha isti su ilə duş, başın uzun müddət papaq altında qalması və saç dibində tərin yığılması şikayətləri artıra bilər. Papaq özü kəpək yaratmır, lakin istilik, sürtünmə və tər artıq həssas olan baş dərisini qıcıqlandıra bilər.

Kəpək necə yaranır?

Kəpək baş dərisinin səthindən ayrılan xırda dəri pulcuqları ilə xarakterizə olunur. O, çox vaxt seboreik dermatitin iltihabsız və ya daha yüngül baş dərisi forması kimi qiymətləndirilir. Ağ və ya boz pulcuqlar saçların arasında və tünd geyim üzərində görünə, yüngül və ya orta dərəcəli qaşınma ilə müşayiət oluna bilər.

Baş dərisində təbii olaraq yaşayan Malassezia adlı mayalar, piy ifrazı və insanın bu mikroorqanizmlərə verdiyi fərdi iltihabi reaksiya kəpəyin yaranmasında rol oynaya bilər. Malassezia-nın dəridə olması avtomatik infeksiya demək deyil. Bu mayalar sağlam dərinin mikrobiotasında da mövcuddur; problem onların sayı, dəri baryeri və fərdi həssaslığın qarşılıqlı təsiri ilə əlaqəli ola bilər.

Bu səbəbdən kəpəyi sadəcə “saçın çirkli olması” ilə əlaqələndirmək düzgün deyil. Gigiyena şikayətin görünməsinə təsir edə bilər, lakin kəpək natəmizlik göstəricisi və ya başqa insandan keçən yoluxucu xəstəlik deyil.

Kəpək, quru baş dərisi və seboreik dermatit eyni şeydirmi?

Bu vəziyyətlər bir-birinə bənzəyə bilər, amma tam eyni deyil. Quru baş dərisində əsas problem dəri səthinin nəm itirməsidir. Kəpəkdə pulcuqlanma ön plandadır. Seboreik dermatitdə isə pulcuqlanma ilə yanaşı daha aydın qızartı, yağlı görünüş və təkrarlanan iltihab ola bilər.

Cədvəl yalnız istiqamət göstərir və diaqnozu əvəz etmir. Həm quru baş dərisi, həm də seboreik dermatit eyni insanda birlikdə ola bilər. Xəstəliyin ümumi xüsusiyyətləri barədə seboreik dermatit haqqında əsas məqalədə daha geniş məlumat verilib.

Saç dibində qaşınmanı artıra bilən gündəlik faktorlar

Payızda baş dərisinin vəziyyətini yalnız hava müəyyən etmir. Gündəlik vərdişlər və istifadə edilən məhsullar da dəri baryerinə təsir göstərə bilər. Bəzən şikayət yeni məhsuldan bir neçə istifadə sonra, bəzən isə mövcud həssaslığın tədricən artması ilə başlayır.

• Çox isti su ilə uzun müddət duş qəbul etmək
• Şampunu və ya kondisioneri baş dərisindən yaxşı yumamaq
• Ətirli, spirtli və qıcıqlandırıcı saç məhsullarından istifadə etmək
• Yeni saç boyası, saç spreyi, quru şampun və ya formalaşdırıcı məhsul
• Saç dibində tər və məhsul qalıqlarının uzun müddət qalması
• Baş dərisini dırnaqla qaşımaq və yaranan zədələri qoparmaq
• Stress və yuxu rejiminin pozulması
• Saç tipinə uyğun olmayan yuma tezliyi

Yeni məhsuldan sonra yanma, qızartı və qaşınma yaranırsa, kontakt dermatit ehtimalı nəzərə alınmalıdır. Xüsusilə saç boyası və ətirli məhsullar bəzi insanlarda qıcıqlandırıcı və ya allergik reaksiya yarada bilər.

Saç dibində qaşınmanın başqa səbəbləri hansılardır?

Kəpək baş dərisi qaşınmasının ən çox rast gəlinən səbəblərindən biri olsa da, yeganə səbəb deyil. Əlamətlərin görünüşü, yerləşməsi və müşayiət edən dəyişikliklər fərqli xəstəlikləri düşündürə bilər.

• Baş dərisi psoriazı: daha sərhədli, qalın və bəzən gümüşü pulcuqlu sahələr yarada bilər.
• Kontakt dermatit: yeni saç boyası və ya qulluq məhsulundan sonra yanma, qızartı və qaşınma ilə başlaya bilər.
• Atopik dermatit: baş dərisi ilə yanaşı üz, boyun və bədənin başqa sahələrində quruluq və ekzema ola bilər.
• Baş dərisinin göbələk infeksiyası: xüsusilə uşaqlarda qabıqlanma, qırılmış saçlar və ocaqlı saç itkisi yarada bilər.
• Bitlənmə: xüsusilə qulaq arxası və ənsədə güclü qaşınma, saç telinə yapışmış sirkələrlə müşayiət oluna bilər.
• Follikulit: saç kökləri ətrafında ağrılı və ya irinli kiçik səpkilər yarada bilər.

Ümumi qaşınma səbəbləri və bədənin digər nahiyələrindəki əlamətlər dəridə qaşınmanın səbəbləri məqaləsində ayrıca izah edilir.

Kəpək saç tökülməsinə səbəb ola bilərmi?

Yüngül kəpək adətən saç follikulunu məhv edən və daimi keçəllik yaradan vəziyyət deyil. Lakin güclü qaşınma, davamlı qaşıma və baş dərisindəki iltihab saç tellərinin qırılmasını və müvəqqəti tökülməni artıra bilər. Saçın yuyulması zamanı əvvəlcədən ayrılmış tellərin bir yerdə görünməsi də tökülmənin çox olduğu təəssüratını yarada bilər.

Saç ayrımı genişlənirsə, dairəvi saçsız sahə yaranırsa və ya tökülmə kəpək nəzarətə alındıqdan sonra da davam edirsə, ayrıca saç itkisi səbəbi araşdırılmalıdır. Mövsümi tökülmə ilə problemli saç itkisi arasındakı fərqlər payızda saç tökülməsi məqaləsində izah olunub.

Evdə baş dərisinə necə qulluq etmək olar?

Yüngül kəpək və qaşınmada məqsəd baş dərisini qıcıqlandırmadan təmiz saxlamaq və fərdi alovlandırıcıları azaltmaqdır. Saç tipi, yağlanma və istifadə olunan məhsullar hər insanda fərqli olduğuna görə yuma tezliyi də hamı üçün eyni deyil.

• Saçı ilıq su ilə yuyun; çox isti su baş dərisinin quruluğunu artıra bilər.
• Şampunu saç telindən çox baş dərisinə yumşaq şəkildə tətbiq edin və yaxşı durulayın.
• Yeni məhsuldan sonra qaşınma yaranıbsa, məhsul dəyişikliklərini qeyd edin.
• Baş dərisini dırnaqla qaşımayın və pulcuqları zorla qoparmayın.
• Yaş saçla uzun müddət papaq taxmayın; tərli papaqları və yastıq üzünü müntəzəm təmizləyin.
• Kəpək əleyhinə məhsulu seçərkən saç tipini, baş dərisinin həssaslığını və məhsul təlimatını nəzərə alın.

Kəpək əleyhinə şampunların tərkibi və təsir mexanizmi fərqli ola bilər. Bir məhsulun istifadə tezliyi və baş dərisində saxlanma müddəti digərindən fərqlənə bilər. Buna görə konkret məhsulun təlimatına və dermatoloqun göstərişinə əməl etmək vacibdir.

Dermatoloq baş dərisini necə qiymətləndirir?

Dermatoloji qiymətləndirmə şikayətin nə vaxt başladığı, mövsümlə əlaqəsi, istifadə edilən saç məhsulları, yuma vərdişləri və bədənin başqa sahələrində oxşar əlamətlərin olub-olmaması ilə başlayır. Baş dərisi ilə yanaşı saç xətti, qaşlar, burun kənarları, qulaq arxası və dırnaqlar da yoxlanıla bilər.

Klinik baxış və lazım gəldikdə dermatoskopiya pulcuğun tipi, qızartı, follikullar və saç telləri haqqında məlumat verir. Göbələk infeksiyasından şübhə olduqda laborator müayinə, kontakt allergiya ehtimalında isə uyğun allergoloji dəri testi nəzərdən keçirilə bilər. Hər qaşınmada eyni analiz və testlər lazım deyil.

Saç dibində qaşınma nə vaxt dermatoloq müayinəsi tələb edir?

Aşağıdakı hallarda şikayəti yalnız mövsümi kəpək kimi qəbul etmədən dermatoloqa müraciət etmək məqsədəuyğundur:

• Qaşınma yuxuya və gündəlik fəaliyyətə mane olacaq qədər güclüdürsə
• Baş dərisində qalın qabıq, çat, qanama, yara və ya irin yaranıbsa
• Saç telləri müəyyən sahədə qırılır və ya ocaqlı saç itkisi görünürsə
• Qızartı saç xəttindən üzə, qulaq arxasına və boyuna yayılırsa
• Şikayət yeni saç boyası və ya məhsuldan sonra qəfil başlayıbsa
• Uşaqda qabıqlanma ilə yanaşı saç itkisi yaranıbsa
• Düzgün qulluq və uyğun kəpək məhsuluna baxmayaraq vəziyyət davam edirsə
• Başqa ailə üzvlərində də güclü baş qaşınması başlayıbsa

Dəqiq diaqnoz eyni görünən xəstəliklər üçün yanlış məhsul istifadəsinin qarşısını alır. Baş dərisi və digər dermatoloji problemlərin qiymətləndirilməsi haqqında dəri xəstəliklərinin müayinəsi və müalicəsi səhifəsində məlumat əldə edə bilərsiniz.

Əlaqəli mövzular

• Seboreik dermatit nədir?
• Dəridə qaşınma nəyə görə olur?
• Payızda saç tökülməsi nə vaxt normal deyil?
• Saç və baş dərisinin dermatoloji müayinəsi
• Dr. Mehdi Mahmudi ilə dermatoloji müayinə

Tez-tez verilən suallar

Payızda kəpək niyə artır?

Soyuq və quru hava baş dərisinin baryerini həssaslaşdıra, seboreik dermatiti alovlandıra bilər. İsti su, isitmə sistemləri, stress və dəyişən saç baxımı vərdişləri də payızda kəpəyin daha çox görünməsinə səbəb ola bilər.

Kəpək yoluxucudurmu?

Xeyr. Kəpək və seboreik dermatit yoluxucu deyil. Lakin baş dərisində qabıqlanma yaradan bəzi göbələk infeksiyaları və bitlənmə yoluxucu ola bilər; ocaqlı saç itkisi və ailə daxilində qaşınma varsa müayinə vacibdir.

Saç dibinin qaşınması həmişə kəpək deməkdir?

Xeyr. Quru baş dərisi, kontakt dermatit, psoriaz, atopik dermatit, göbələk infeksiyası, bitlənmə və follikulit də saç dibində qaşınma yarada bilər.

Quru baş dərisi ilə kəpəyi necə ayırmaq olar?

Quru baş dərisində pulcuqlar daha xırda və quru, dəri isə dartınmış ola bilər. Seboreik dermatitlə əlaqəli kəpəkdə yağlı və sarımtıl pulcuq, qızartı və başqa piyli nahiyələrdə də əlamətlər görünə bilər. Dəqiq fərq üçün müayinə lazım ola bilər.

Saçı tez-tez yumaq kəpəyi artırır?

Uyğun olmayan şampun və çox isti su qıcıqlanmanı artıra bilər. Bununla belə, yağlı baş dərisində çox seyrək yuma pulcuqların yığılmasına səbəb ola bilər. Yuma tezliyi saç tipi və baş dərisinin vəziyyətinə uyğun seçilməlidir.

Kəpək saç tökülməsi yaradır?

Yüngül kəpək adətən daimi saç itkisi yaratmır. Güclü iltihab və qaşıma müvəqqəti tökülmə və qırılmanı artıra bilər. Aydın seyrəlmə və ocaqlı itki varsa, başqa səbəblər qiymətləndirilməlidir.

Kəpəyə qarşı ev üsullarından istifadə etmək olarmı?

Sirkə, limon, soda, spirt və efir yağları həssas baş dərisini qıcıqlandıra və kontakt dermatit yarada bilər. Təhlükəsiz seçim diaqnoza uyğun məhsul və düzgün istifadə qaydasıdır.

Saç dibində qaşınmaya görə nə vaxt həkimə getmək lazımdır?

Güclü və davamlı qaşınma, qalın qabıq, yara, irin, saç itkisi, üzə yayılan qızartı və ya uşaqda qırılmış saçlarla gedən qabıqlanma olduqda dermatoloqa müraciət edilməlidir.

İstinad edilən tibbi mənbələr

• Is the Frequency of Seborrheic Dermatitis Related to Climate Parameters?
• Prevalence and determinants of seborrhoeic dermatitis: the Rotterdam Study.
• American Academy of Dermatology: Seborrheic dermatitis self-care.
• American Academy of Dermatology: Dry and itchy scalp conditions.
• DermNet: Seborrhoeic dermatitis.