Payızda Saç Tökülməsi Niyə Artır? Nə Vaxt Normal Deyil?

Yay bitdikdən sonra duşda, daraqda və ya yastıqda daha çox saç görmək bir çox insanda narahatlıq yaradır. Bu vəziyyət tez-tez “payızda saç tökülməsi” adlandırılır. Saç follikullarının böyümə dövründə mövsümi dəyişikliklər ola bilər, lakin hər artan tökülmə təbii mövsümi proses demək deyil.

Vacib olan təkcə tökülən tellərə baxmaq deyil. Tökülmənin nə vaxt başladığı, bütün baş dərisində eyni olub-olmaması, saç sıxlığının dəyişib-dəyişməməsi və son aylarda xəstəlik, stress, arıqlama, əməliyyat, doğuş və ya yeni dərman istifadəsi kimi hadisələrin olub-olmaması birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Payızda saç tökülməsi niyə arta bilər?

Saç telləri eyni vaxtda böyümür və tökülmür. Hər follikul öz dövrü üzrə aktiv böyümə, keçid və dincəlmə mərhələlərindən keçir. Aktiv böyümə mərhələsi anagen, qısa keçid mərhələsi katagen, dincəlmə və tökülməyə hazırlıq mərhələsi isə telogen adlanır.

Aparılmış müşahidələrdə bəzi insanlarda yay aylarında telogen mərhələsindəki saçların payının arta bildiyi göstərilib. Bu saçlar bir müddət sonra töküldüyü üçün dəyişiklik yay sonu və payızda daha çox hiss oluna bilər. Buna görə payız tökülməsi saç dövründəki dəyişikliyin gecikmiş nəticəsi kimi meydana çıxa bilər.

Bununla belə, mövsümilik bütün insanlarda eyni deyil. Saç tökülməsini yalnız havanın soyuması, vitaminlərin azalması və ya “saçın fəslə uyğunlaşması” ilə izah etmək tibbi baxımdan kifayət etmir. Payıza təsadüf edən tökülmənin arxasında bir neçə ay əvvəl baş vermiş başqa faktor da dayana bilər.

Saç dövrü ilə tökülmə arasında nə əlaqə var?

Baş dərisindəki saçların böyük hissəsi adətən aktiv böyümə mərhələsində olur. Daha kiçik hissəsi telogen mərhələsinə keçir və bu mərhələnin sonunda tökülür. Bir telin tökülməsi follikulun tam itməsi demək deyil; sağlam follikulda onun yerindən yeni saç böyüməyə davam edə bilər.

Orqanizm güclü fiziki və ya emosional yüklə qarşılaşdıqda normaldan daha çox follikul eyni vaxtda telogen mərhələsinə keçə bilər. Nəticədə hadisədən dərhal sonra deyil, çox vaxt iki-dörd ay sonra diffuz, yəni bütün baş dərisinə yayılan tökülmə görünür. Bu vəziyyət telogen effluvium adlanır.

Məsələn, yayda yüksək hərarətlə keçən xəstəlik, sürətli çəki itkisi və ya ciddi stress olubsa, bunun təsiri payızda saç tökülməsi kimi üzə çıxa bilər. İnsanın bunu sadəcə mövsümi tökülmə hesab etməsi əsas səbəbin diqqətdən qaçmasına yol aça bilər.

Gündə nə qədər saç tökülməsi normal sayılır?

Bir çox tibbi mənbədə gündə təxminən 50-100 saç telinin tökülməsi normal fizioloji sərhəd kimi göstərilir. Amma bu rəqəmi ev şəraitində dəqiq saymaq çətindir. Saç uzunluğu, saçın neçə gündən bir yuyulması, daranma qaydası və bir neçə gün ərzində ayrılmış tellərin duş zamanı birlikdə görünməsi mənzərəni dəyişə bilər.

Bu səbəbdən daha faydalı meyar insanın öz adi vəziyyəti ilə müqayisədir. Daraqdakı saç miqdarı aydın artıbsa, duşdan sonra ovuc dolusu tel görünürsə və ya saç sıxlığı tədricən azalırsa, yalnız gündəlik rəqəmə əsaslanmaq olmaz.

Mövsümi saç tökülməsi ilə problemli tökülməni necə fərqləndirmək olar?

Bu cədvəl diaqnoz qoymaq üçün deyil. Məsələn, telogen effluvium geniş yayılmış tökülmə yarada bilər, irsi saç seyrəlməsi isə eyni vaxtda mövcud ola bilər. Dermatoloq saç telini, follikul ağızlarını və baş dərisini birlikdə qiymətləndirərək bu ehtimalları ayırır.

Payızda başlayan tökülmənin başqa səbəbləri hansılardır?

Saç tökülməsinin göründüyü tarix ilə onu başladan hadisənin tarixi hər zaman üst-üstə düşmür. Xüsusilə telogen effluviumda səbəblə tökülmə arasında bir neçə aylıq fasilə ola bilər. Payızda artan tökülmə qiymətləndirilərkən yay və yaydan əvvəlki dövr də nəzərə alınmalıdır.

• Yüksək hərarətlə keçən infeksiya və ya ağır xəstəlik
• Əməliyyat, travma və ya ciddi qan itkisi
• Doğuşdan sonrakı hormonal dəyişikliklər
• Sürətli arıqlama, sərt pəhriz və kifayətsiz zülal qəbulu
• Dəmir çatışmazlığı və bəzi qidalanma problemləri
• Qalxanabənzər vəzin funksional pozuntuları
• Uzunmüddətli emosional stress və yuxu rejiminin pozulması
• Bəzi dərmanların başlanması, dayandırılması və ya dəyişdirilməsi
• Baş dərisində seboreik dermatit, psoriaz və ya digər iltihabi proseslər

Saç tökülməsi dərmanla əlaqəli görünürsə, preparatı özbaşına dayandırmaq olmaz. Qəfil dayandırma bəzi dərmanlarda ciddi nəticə yarada bilər. Dərmanın rolu onu təyin edən həkim və dermatoloq tərəfindən birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Telogen effluvium, irsi seyrəlmə və ocaqlı tökülmə eyni deyil

Telogen effluvium adətən bütün baş dərisinə yayılan artmış tökülmə ilə özünü göstərir. Saç sıxlığı azala bilər, amma tam hamar və sərhədli ocaqlar tipik deyil. Səbəb aradan qalxdıqdan sonra tökülmə zəifləyə və saçlar tədricən bərpa oluna bilər.

Androgenetik və ya irsi saç seyrəlməsi daha yavaş gedişli olur. Qadınlarda ayrım xəttinin genişlənməsi və təpə nahiyəsində seyrəlmə, kişilərdə alın-saç sərhədinin geriləməsi və təpə nahiyəsində açılma görünə bilər. Mövsümi tökülmə əvvəldən mövcud olan irsi seyrəlməni daha çox nəzərə çarpdıra bilər.

Ocaqlı saç tökülməsi isə çox vaxt sərhədləri seçilən dairəvi və ya oval saç itirilməsi sahələri yaradır. Bu görüntünü mövsümi tökülmə kimi gözləmək düzgün deyil. Ocaqlı saç tökülməsinin səbəbləri və əlamətləri ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Payızda saç tökülməsini azaltmaq üçün nə etmək olar?

Evdə görülən tədbirlərin məqsədi saç follikulunu “bir neçə günə oyatmaq” deyil. Əsas məqsəd saç telinin əlavə zədələnməsini və qırılmasını azaltmaq, orqanizmin qidalanma ehtiyacını qarşılamaq və mümkün səbəbi vaxtında müayinə etdirməkdir.

• Saçları dartmadan, yumşaq hərəkətlərlə darayın.
• Çox sıx saç düzümlərindən və saç kökünü davamlı gərgin saxlayan aksesuarlardan uzaq durun.
• Yüksək istilikli fen, saç düzləşdiricisi və aqressiv kimyəvi prosedurların tezliyini azaldın.
• Gündəlik rasionda kifayət qədər zülal, tərəvəz, meyvə və fərqli qida qruplarının olmasına diqqət edin.
• Sürətli arıqlama vəd edən sərt pəhrizlərdən uzaq durun.
• Tökülmənin başlama tarixini və ondan iki-dörd ay əvvəlki sağlamlıq hadisələrini qeyd edin.
• Hər iki-dörd həftədən bir eyni işıqda və eyni bucaqdan saç ayrımının fotosunu çəkin.

Biotin, dəmir, sink və digər əlavələri analizsiz və həkim məsləhəti olmadan qəbul etmək doğru deyil. Çatışmazlıq olmayan halda əlavə preparatlar tökülmənin səbəbini həll etməyə bilər, yüksək dozalar isə yan təsir və laborator nəticələrdə yanlışlıq yarada bilər.

Saç şampununu dəyişmək problemi həll edirmi?

Şampun baş dərisini və saç telini təmizləyir, amma telogen effluvium, irsi saç seyrəlməsi və ya ocaqlı saç itkisi kimi problemlərin əsas səbəbini təkbaşına aradan qaldırmır. Uyğun olmayan şampun baş dərisində quruluq, qıcıqlanma və qırılmanı artıra bilər, lakin follikul dövrünü dəyişdirən hər problem şampunla həll olunmur.

Baş dərisində güclü kəpək, qaşınma və qızartı varsa, saç tökülməsi ilə yanaşı dəri xəstəliyi də ola bilər. Bu halda məhsul seçimindən əvvəl baş dərisinin qiymətləndirilməsi daha faydalıdır.

Dermatoloq saç tökülməsini necə qiymətləndirir?

Müayinə adətən tökülmənin nə vaxt başladığı və necə davam etdiyi haqqında ətraflı məlumatla başlayır. Dermatoloq son aylardakı xəstəlikləri, hərarət, stress, qidalanma, çəki dəyişikliyi, doğuş, aybaşı pozuntuları, ailədə saç seyrəlməsi və istifadə edilən dərmanları soruşa bilər.

Baş dərisi və saçlar klinik baxışla, lazım gəldikdə dermatoskopiya və ya trixoskopiya ilə qiymətləndirilir. Saç çəkmə testi tökülmənin aktivliyi haqqında əlavə məlumat verə bilər. Anamnez və müayinə nəticəsinə görə dəmir ehtiyatları, qan göstəriciləri, qalxanabənzər vəz funksiyası və ya digər ehtimallarla bağlı analizlər seçilə bilər. Hər pasiyentə eyni analiz paketi lazım deyil.

Diaqnozdan asılı olaraq müşahidə, səbəb olan faktorun aradan qaldırılması, baş dərisi xəstəliyinin müalicəsi və ya saç seyrəlməsinə yönəlik fərdi plan seçilir. Saç tökülməsinin müayinəsi və müalicə yanaşmaları haqqında xidmət səhifəsində daha ətraflı məlumat verilib.

Nə vaxt saç tökülməsini normal hesab etmək olmaz?

Aşağıdakı hallarda tökülməni yalnız payız mövsümü ilə əlaqələndirmədən dermatoloqa müraciət etmək məqsədəuyğundur:

• Dairəvi, oval və ya sərhədləri aydın saçsız sahə yaranıbsa
• Saç ayrımı genişlənir və ya təpə nahiyəsi davamlı seyrəlirsə
• Tökülmə getdikcə artır və bir neçə ay ərzində zəifləmirsə
• Baş dərisində qızartı, qabıqlanma, yara, irin, ağrı və ya yanma varsa
• Qaş, kirpik və ya bədən tüklərində də azalma görünürsə
• Saç telləri kökdən tökülməkdən çox qırılırsa
• Tökülmə uşaqda başlayıbsa və ya çox qəfil inkişaf edibsə
• Halsızlıq, çəki dəyişikliyi, aybaşı pozuntusu və ya başqa sistemik şikayətlər varsa

Saç itkisi bəzən birdən çox səbəbin birlikdə təsiri ilə yaranır. Mövsümi artım eyni vaxtda irsi seyrəlmə, dəmir çatışmazlığı və ya baş dərisi xəstəliyinin üzərinə əlavə oluna bilər. Buna görə erkən qiymətləndirmə “tək bir möcüzəvi vasitə” axtarmaqdan daha faydalıdır.

Əlaqəli mövzular

• Saç tökülməsinin əsas səbəbləri
• Ocaqlı saç tökülməsi yoluxucudurmu?
• Saç tökülməsinin dermatoloji müayinəsi
• Dr. Mehdi Mahmudi haqqında
• Bakıda dermatoloji müayinə

Tez-tez verilən suallar

Payızda saç tökülməsi normaldır?

Bəzi insanlarda payızda müvəqqəti artım müşahidə oluna bilər. Lakin nəzərəçarpan seyrəlmə, ocaqlı itki, baş dərisində iltihab və davamlı artan tökülmə yalnız mövsümiliklə izah edilməməlidir.

Payızda saç tökülməsi neçə ay davam edir?

Hamı üçün eyni müddət yoxdur. Qısa müddətli mövsümi artım tədricən zəifləyə bilər. Tökülmə bir neçə ay ərzində azalmırsa və ya saç sıxlığı azalırsa, səbəb dermatoloq tərəfindən qiymətləndirilməlidir.

Saç yuyulanda çox tökülməsi təhlükəlidirmi?

Saç bir neçə gündən bir yuyulursa, arada ayrılmış tellər duş zamanı birlikdə görünə bilər. Buna görə tək bir yuma gününə deyil, bir neçə həftəlik ümumi gedişata və saç sıxlığındakı dəyişikliklərə baxmaq lazımdır.

Payızda vitamin qəbul etmək saç tökülməsini dayandırır?

Yalnız çatışmazlıq mövcud olduqda uyğun əlavənin faydası ola bilər. Analizsiz yüksək dozada vitamin və mineral qəbul etmək düzgün deyil və saç tökülməsinin başqa səbəblərini gecikdirə bilər.

Saçı qısa kəsdirmək tökülməni azaldır?

Saçı kəsmək follikulun dərinin içindəki fəaliyyətini dəyişmir. Qısa saç daraqda daha az nəzərə çarpa və qulluq zamanı qırılmanı azalda bilər, amma kökdən tökülmənin səbəbini müalicə etmir.

Payızda saç tökülməsi qadınlarda daha çox olur?

Mövsümi dəyişiklik hər iki cinsdə ola bilər. Qadınlarda uzun saç telləri daha görünən olduğundan tökülmə daha çox nəzərə çarpa bilər. Bununla yanaşı, hormonal, qidalanma və doğuşdan sonrakı faktorlar ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Telogen effluvium keçicidirmi?

Bir çox halda səbəb aradan qalxdıqdan sonra tökülmə azalır və saç yenidən böyüyür. Davam edən stressor, qidalanma problemi, xəstəlik və ya irsi seyrəlmə olduqda proses uzana bilər.

Saç tökülməsinə görə nə vaxt dermatoloqa getmək lazımdır?

Ocaqlı saç itkisi, nəzərəçarpan seyrəlmə, baş dərisində ağrı və iltihab, qaş-kirpik itkisi və ya bir neçə ay davam edən artmış tökülmə olduqda dermatoloq müayinəsi məqsədəuyğundur.

İstinad edilən tibbi mənbələr

• Kunz M, Seifert B, Trueb RM. Seasonality of hair shedding in healthy women complaining of hair loss.
• Pierard-Franchimont C, Pierard GE. Seasonal telogen effluvium and the human hair cycle.
• American Academy of Dermatology: Hair loss and excessive hair shedding.
• DermNet: Telogen effluvium.